چندی پیش وقتی داشتم وبلاگ دانش آموختگان شهرستان بجستان  را می خواندم  به نوشته ای ازدکتر عبداللهیان –استاد راهنمای پایان نامه ام در دوره ی کارشناسی ارشد- برخوردم که بسیار جالب و دلنشین بود. دکتر عبداللهیان در آن نوشته به شرح و توضیح اصطلاحات چوپانی  زادگاهشان پرداخته بودند و همین باعث شد تا من به فکر جمع آوری اصطلاحات مشاغل و حرفه ها در ممسنی باشم . از تمامی فرهنگ دوستان لر به ویژه همشهریان نورآبادی خواهشمندم در این راه مرا را یاری فرمایند تا با کمک هم از مرگ زود هنگام زبان و فرهنگمان جلوگیری کنیم . به پیروی از استادم اولین نوشته ام را در این زمینه به فرهنگ اصطلاحات چوپانی اختصاص می دهم . با توجه به اینکه بدون تحقیق و تنها به یاری ذهن این واژه ها را نوشتم قطعاً  کاستی ها ی زیادی دارد امیدوارم برای کامل شدن این مجموعه راهنمایی های ارزنده تان را دریغ نفرمایید:

چپونChepun)): چوپان.

نارک Narek)): بزی که دست و پا و مقداری از صورت آن قرمز باشد.

کری(Kori): بزی که گوش های کوچکی دارد.

بل(Bal): بزی که که دارای گوش های بلند و پهن است.

الوس(Alus): بزی که جز سر و گردن بقیه ی بدن آن سفید باشد.

کرچال(Korchal): بزی که پیشانی سفیدی داشته باشد.

حلی(Heli): بزی که شاخ نداشته باشد.

شکر(Shakar):بزی که رنگ روشن مایل به زرد داشته باشد

گجی (Geji): فکر می کنم به بزی گفته می شود که مو های فک پایینش به رنگ قهوه ای باشد(؟)

سر(sor) این کلمه  همان سهر فارسی به معنی قرمز است و به بزی گفته میشود که به این رنگ باشد

تال(tal) بزی که به رنگ آبی کم رنگ باشد

سرو(Saru) بز یا  گوسفندی که شاخ میزند

 مندال(mandal) دام

تنخوا (tankha) دام

چپش (chapesh) بز نر

غوچ (ghuch) گوسفند نر

تیشتر(teshtar) بز ماده ی جوان

نیم سویی(Nimsuyi) نوعی معامله ی دام است

نیمی(Nimay)مراقبت از دام کسی که در ازای این کار نیمی از دام از آن مراقب خواهد شد

وله(Vela) نوبت چوپانی

و زیمون رتن(Vazaymun ratan) : بز یا گوسفندی که زاییده باشد و همراه گله نیامده باشد

قصر(Ghaser) بزی که آبستن نشود

هشدان(Hoshdan) صوتی است برای آرام کردن بز

یی ههه (Yayhahaha) صوتی برای فرا خواندن بزها

کهره(khara) بزغاله

کاور(kavor) چوبی باریکی که در دهان بزغاله ها می گذارند و با نخی به شاخ هایش می بندند تا نتواند شیر مادرش را بخورد .

لیون(Leyun) تکه گوشتی که بعد از زاییدن بز از بدن او آویزان است

اوسن(Owsan) آبستن

مشکول(mashkul) مشک کوچکی که در آن دوغ می ریزند

چمتر(Chemeter) مشک برای تبدیل ماست به دوغ

زدون (Zedun) مشک کوچکی که در آن کاملا باز است و کره را درآن می گذارند

ملار(Malar) سه پایه ای که مشک دوغ زنی را به آن می آویزند

تیور(Tiver) دوغ پخته قبل از کشک شدن

زنسن (Zanesan) زمانی که بتوان کره را از ماست جدا کرد.

دوختن(Dokhtan): دوشیدن

لیوی(Livi) آغوز

دو(Du) دوغ

کره (kra) کره

او دولون(Owdulun) آبی سبز رنگ که بعد از پختن دوغ از آن جدا میشود

چوکلی(Chukali) نوعی ماستینه

دووا(Duva) دوغ وا- دوغبا –آش دوغ

توک(Tuk)  سرشیر

روغن خش(Rughan e khash)  روغن حیوانی

ماله(Mala) مقدار کمی دوغ  که به شیر اضافه می کنند تا به ماست تبدیل شود

نکار(nekar)چوب کوچک و باریکی که در ظرف شیر قرار می دادند و مقدار شیر را اندازه می گرفتند

قد (ghada) قدح – ظرفی که در آن شیر می دوشند

ماسسن(masesan) مصدر است به معنی ماسیدن

ورزا(varza) گاو نر

ماگا (maga)ماده گاو

شنگد(shangod) گوساله ماده

گور(guvar) گوساله

نوبند(nuband) گوساله نر

بر(bar) عمل جفتگیری حیوانات حلال گوشت مثل گاو و گوسفند و بز

فل(fal) عمل جفتگیری حرام گوشتان مانند الاغ

بخته(bakhta) الاغ نری که تخمش را کشیده باشند

پیسه (pesa) گاو سیاه و سپید

چال (chal) گاو پیشانی سفید

رش(rash) گاو زرد؟

شول(shul)؟

خر سوز(khar e sowz) الاغ سفید

زرده(zarda) الاغ زرد

چرمه (charma) الاغ  که رنگی مایل به سیاه دارد(؟)

گزه(gaza)؟ الاغ ی که رنگی مایل به قهوه ای دارد(؟)

كه(ka) کاه

که دون(kadun ) کاهدان

گلون (gelun) پستان بز و گوسفند این واژه در رمان تنگسیر صادق چوبک نیز آمده است

آحور(ahor) آخور معمولا در لری نقطه ی «خ» می افتد : خونه: حونه- خالو : حالو

اوسار(owsar) افسار

تربه(torba) قلب توبره

چودار(chudar) کسی که دام خرید و فروش می کند

کیفار(kifar)فلاخن قلماسنگ

تری(tri) طناب بافته شده ای که برای بستن بزغاله ها استفاده میشود

اوشا (owsha) آغل

کاره (kara) صدای بز

هاره (hara)صدای الاغ

پری(peri) صوتی برای راندن گوسفند

یخ(yekh) صوتی برای راندن بز

وش(vosh) هش برای راندن الاغ  

وه (voha) صوتی برای راندن گاو

احمد محمود، بزرگترين نويسنده ي خوزستاني است كه داستانهايش روايتگر فضاي بومي همه ي جنوب، به ويژه خوزستان است. داستانهاي محمود با نگاهي جامعه شناسانه به زندگي محرومان و كارگران جنوب نگاشته شده اند؛ در داستانهايش رئاليسمي  وهمناك و سياه، نزديك به ناتوراليسم نگاري چوبك ديده مي شود؛ او در داستانهايش جنوبي ويران را تصوير مي كند كه بجاي  نخل هاي آن، دودكشهاي سربي رنگ سر به آسمان كشيده اند؛ وضع بد كارگران و روستائياني را مي نگارد، كه با آواز دهل    شنيدن از دور خوش است، فريب ظواهر صنعت جنوب را خوردند و به شهرهاي صنعتي مهاجرت كردند اما يا دست از پا درازتر برمي گشتند ويا دربدترين وضعي، نابود مي شدند.

 محمود در اغلب داستانهايش از فضاي بومي و طبيعت جنوب و صنايع آن بهره    گرفته وبه آنها پرداخته است. اغلب شخصيت هاي داستانهاي محمود را كارگران، روستائيان و مردمان محروم تشكيل مي دهند.

بايد گفت كه محمود در اغلب داستانهايش از تجربيات ملموس خود استفاده كرده است؛ ردپاي زندگي شخصي اش را مي توان در داستانهايش ديد؛ چرا كه محمود هم خود به كارگري و مشاغلي از اين نوع پرداخته و هم مدتي را در روستاها لرستان، درميان روستائيان به قصد ايجاد شركت هاي تعاوني روستايي، مي گذراند كه نمود آنرا بويژه در داستان در سايه سپيدارها مي توانيم ببينيم.

محمود، قيافه ي شخصيت هايش را متناسب با طبيعت جنوب توصيف  مي كند.        اغلب شخصيت ها، سياه، آفتاب سوخته و زمخت هستند؛ قهرمانان غالباً داراي سبيل پهن         و كلفت مي باشند.

چلاب در داستان آسمان كور، اين گونه توصيف مي شود: «چلاب ريزه نقش بود با پوستي سوخته و نگاهي به تيزي نگاه عقاب و فرز بود وجرئت شيطان درياها را داشت و جسارت كوسه را.»  ( زايري زير باران ص 61)

مرد داستان مصيبت كبكها، چنين معرفي مي شود: «مرد دراز بود و استخواني، خميده با پوستي آفتاب سوخته و نگاهي همچون نگاه اسب، كبود،  نجيب و بردبار.» (همان ص 5)

ممدو در داستان آسمان آبي دز چنين توصيف مي شود: «پشت سرش ممدو بود كه سيه چرده بود وبا قامتي پهن و بدقواره.» (غريبه ها و پسرك بومي ص 61)

سوري در داستان پسرك بومي، اين گونه معرفي مي شود « سوري با چشمان آب چكان  و انبوه موي سياه و در همش و پوست سوخته اش كناردكان نانوايي ايستاده بود.» (همان ص 173)

قهرمان ها، با هيكلي تنومند و سبيل پهن توصيف شده اند؛ نعمت، درداستان غريبه ها، ياغي بزرگي است كه اين گونه معرفي شده است « نعمت جلو چشمش بود، نگاه تيزش، قامت ميانه اش، ابروان به هم پيوسته تا سبيل بزرگ و چانه ي پهن و محكمش.» (غريبه ها و پسرك بومي   ص 17)

درکتاب باورهای  مردم لرستان و ايلام آمده است: ابروي به هم پيوسته نشانه ي مردانگي است. احساس مي كنم محمود به اين موضوع واقف بوده است، به علاوه كه مدتي را هم در روستاهاي لرستان گذرانده و در ضمن ازلحاظ فرهنگي و نژادي مردم خوزستان و لرستان بسيار به   هم نزديكند.

اسكندر درهمين داستان همدست نعمت است؛ جسد او اين گونه توصيف شده است: «صبح كه شد جسد اسكندر رو گذاشته بودن به تماشا، و دزع با اون سبيل گنده و سينه ي پهن.» ( غريبه ها و پسرك بومي ص 21)

موسي سر ميداني، بزن بهادر داستان شهر كوچك ما، با سبيلي انبوه توصيف شده است:       « لبان كلفتش زير سبيل انبوهش پنهان مي شدند.»   (همان ص 116)

در كنار اين مردان كارگر و آفتاب سوخته، فرنگي ها، معمولاً چاق و كوتاه قامت توصيف مي شوند كه نويسنده قصد دارد از اين رهگذر رفاه و راحتي فرنگيان را دركنار بدبختي و آوارگي كارگران نشان دهد.

فرنگي داستان پسرك بومي، اين گونه معروف مي شود: « هنوز مرغداني آن فرنگي چاق و كوتاه قامت كه هميشه يك بند عرق مي ريزد و نفس نفس مي زند و هيچوقت نمي خندد تمام نشده است. » ( همان ص 166)

فرنگي داستان آسمان آبي دز، اين گونه توصيف مي شود: « زير سايبان يك از طاق نماهاي طبقه دوم فرنگي چاقي ايستاده بود كه بزرگش  عرق كرده وبود و شلوار كوتاه جين سفيدش خيش شده بود.» (همان ص 51)

در داستانهاي محمود در بسياري از موارد قيافه هاي افراد به عناصر بومي مانند نخل، كوسه، زنبور سرخ و ماهي تشبيه شده اند. اين ويژگي را با بسامدي كمتر در داستان هاي ناصر موزن هم مي توان ديد:

« سر كوچك ياقوت تكان خورد و پوزه ي پهنش كه به پوزه ي كوسه مي ماند تكان مي خورد.» ( غريبه ها و پسرك بومي ص 39)

« پوزه ي پهن ياقوت كه به پوزه ي كوسه مي ماند گرسنگي كشيده مي نمود.» (همان ص 51)

رواي داستان بود و نبود، لغزندگي بازوي معشوقه اش را به ماهي تازه تشبيه كرده است. «كتاب را گذاشتم روي ميز و بازويش را كمي عرق كرده بود و مثل ماهي تازه سفت و لغزنده بود گرفتم.» (زايري زير باران ص 16)

راوي داستان چشم انداز، دهان همزادش شب پرده را به دهان ماهي تشبيه كرده است: «دهانش مثل ماهي صيد شده كه رو ماسه هاي خشك افتاده باشد باز بود و لبهايش مي لرزيد.» (غريبه ها و پسرك بومي ص 147)

زبان زن داستان خانه اي بر آب به مار آبي تشبيه شده است.

«سقز زن به سقش چسبيده و حالا زبانش مثل مار آبي سرمازده و بي خطري تو دهانش مي گشت.»   ( همان ص 160)

« و زبان زن كه مثل مار آبي سرمازده به دنبال سقز مي گشت يك لحظه سقز را رها كرده بود.» (همان ص 164)

در چند مورد پوزه ي نور محمد مفتش به پوزه ي توره تشبيه شده است كه از جانواراني است كه در جنوب بسيار ديده مي شود. « فهميدم كه چرا نو محمد مفتش با آن چشم هاي ني ني اش و پوزه ي درازش كه به پوزه ي كوره مي ماند هميشه دور و برخانه ي ما پلاس است.» (همان ص 111)

    در چند مورد چهره ي افراد در سرخ مو را به زنبور سرخ تشبيه كرده است كه متاثر از فرهنگ و فضاي بومي است .

در داستان از دلتنگي كاظم به زنبور سرخ تشبيه شده است « كاظم مثل زنبور سرخ بود و تيز بود و مويي قرمز داشت. » ( زايري زير باران ص 135)

سارقي كه در آسمان آبي دز، ياقوت را از پشت مي زند نيز به زنبور شبيه شده است:           « ناگهان از پشت يكي از كومه هاي  روهم ريخته، جوان سرخ رويي كه به تيزي زنبور بود و موش قرمز بود سر راهشان سبز شد.» ( غربيه ها و پسرك بومي ص 88)

تشبيه به نخل هم در چهره پردازي هاي محمود ديده مي شود.

در شهر كوچك ما مرد قاچاقچي همدست آفاق به دار بلند نخل تشبيه شده است.           « مردمي كه قامتش به دار بلند نخل مي ماند پريد تو تشاله و راند به طرف رودخانه.» ( همان ص 111)

مرد داستان مصيبت كبكها، سايه قامتش به داربلند نخل تشبيه شده است. «حالا مرد ايستاده بود وسايه اش روديوار به دار بلند نخل مي ماند.» (زايري زير باران ص 9)

تاثير گرما بر قيافه ها باعث شده كه محمود آنها را به مس گداخته تشبيه كند.

رنگ پوست بازوي زن داستان وقتي تنها هستم نه، مانند مس توصيف شده است.

« رنگ پوست بازويش كه انگار مس گداخته بود و همراه لرزش فرمان مي لرزيد منتقلم كرد كه دريا بوده است.» (غريبه ها و پسرك بومي ص 133)

سرطاس باغبان پير داستان پسرك بومي نيز به رنگ مس است:

« سرطاس باغبان پير به رنگ مس صيقل زده بود و قطرات درشت عرق روپيشانيش كه پخ بود، شيار بسته بود.» (همان ص 166)

به نام خدا

باور هایی از دیار پر باور ممسنی

به دلیل وجود بافت های روستایی و عشایری در شهرستان ممسنی مردمان این دیار دارای باورهای عمیقی هستند که اگر چه در نگاه تحصیل کردگان و نو اندیشان بیشتر به خرافات تعبیرمی شوند اما صاحبان این باورها آن ها را از جان و دل پذیرفته اند و از درستی آنها دفاع می کنند و حتی برای اثبات مدعایشان ماجراهایی را ذکر میکنند ‍.

به حکم « آب دریا اگر نتوان کشید               هم به قدر تشنگی باید چشید» چند نمونه را ذکر می کنم:

1- نگاه کردن در آینه را در شب بد می دانند.

2- باور دارندهنگام عبور از زیردرختان در شب باید بسم اله گفت زیرا معتقدند اجنه در میان این درختان به کمین نشسته اند.

3- هنگامی که در شب روباه زوزه می کشد آنرا بد یمن می دانند و لنگه کفشی  را وارونه می گذارند و می گویند         « حوالت واپس»(یعنی به خودتت برگردد و خودت بمیری) و این گونه بلا را از خود دور میکنند. 

4- معتقدند اگر قند در چایی بیافتد مهمان می آید.

5- باور دارند اگر پلک چشم بپرد مهمان می آید . حتی زنده یاد دکتر قیصر امین پور- که خود نیز لر خوزستانی هستند- در یکی از شعر های خود می گوید:

 دوباره پلک دلم می پرد نشانه ی چیست؟           شنیده ام که می آید کسی به مهمانی        

6- معتقدنداگر موقع پختن نان ، نان پاره شود مهمان می آید.

7- معتقدنداگر کسی کف پایش بخارد مهمان می آید.

8- برای دوری از چشم زخم کمی آب دهان خود را به لب نوزاد می زنند.

9- معتقدند که بچه کوچک می تواند پیش بینی هایی درست انجام دهد . برای این کار بچه سه یا چهار ماهه را بر دو دست می گیرند و می گویند « چربت ایکنم ،چلیت ایکنم، زنگل و پات ایکنم، مهره و نات ایکنم، اگر ای کار درست ویبو پای راست راسا کن» (حسابی به تو می رسم، زیور به پایت می بندم و گردن بند زیبا به گردنت می اندازم .اگر کار من درست می شود پای راستت را بلند کن)  و اگر پای راست را بلند کرد به مرادش می رسد و در غیر این صورت ناکام می ماند.

10- معتقدند اگر زن بارداری غذا یا میوه ای دوست داشته باشد و نتواند از آن بخورد به روی پوست بدن بچه اش لکه ای ایجاد می شود که رنگ آن مشخص می کند که این زن ویار چه چیزی را داشته است.

  11- معتقدند اگر در روز شنبه اتفاقی بیافتد تا آخر هفته ادامه می یابد . مثلا اگر در روز شنبه کسی بمیرد تا آخر هفته مرگ و میر ادامه دارد .

12-آب ریختن روی آتش و خاکستر را بد می دانند.

13- آب ریختن روی گربه و سگ را بد می دانند و می گویند باعث ایجاد زگیل و میخچه در دست و پا میشود .

14- معتقدند که اگر کسی هنگام غذا خوردن، بسم اله نگوید سیر نمی شود زیرا شیاطین ، در غذا خوردن با او شریک می شوند.

15- معتقدند که جارو کردن در شب باعث از بین رفتن رزق و روزی می شود.

 16- پا گذاشتن روی موهای چیده سر را بد می دانند و معتقدند باعث سر درد شود.

17- معتقدند اگر کسی در بچگی کفگیر را لیسیده باشد در جشن عروسیش باران می آید.

18- معتقدند اگر در روز پنج شنبه برای مردگان خیرات ندهند مردگان به در خانه ها می آیند.

19-باور دارند اگر دیگ روی اجاق کج شود یکی از افراد خانه قهر می کند.

20- اگر کسی لقمه در گلویش گیر بکند معتقدند که یکی از اهل خانواده گرسنه است.

21- شاخ زدن گاو به زمین را بد یمن می دانند و معتقدند کسی می میرد.

22- معتقد ند اگر چیزی از دست کسی بیافتد و بشکند دفع بلا بوده است.

به نام خدا

آنگاه که زبان شناسان به این مهم پی بردند که در صد بالایی از زبانهای بشری در راستای دهکده ی جهانی شدن به فراموشی سپرده می شوند تمام همّ و غمشان این بود که سایه ی شوم مرگ را از سر این زبان ها دور نگه دارند این دغدغه ها هم چنان ادامه داشت تا اینکه در سال 1999 کشور بنگلادش پیشنهادی مبنی بر نامگذاری روز 21 فوریه (2اسفند) را به نام روز جهانی زبان مادری به سازمان ملل و یونسکو ارائه داد که مورد پذیرش واقع شد و این نام در گاهنامه ها نیز به ثبت رسید .

ضمن تبریک این روز به تمام آنهایی که دغدغه ی فرهنگ و هویّت خود را دارند  به بهانه ی این روز خجسته چند جمله ی مینگارم تا دست کم دین خود در حد ناچیز به زبان و فرهنگم  ادا کرده باشم.

زبان بلندترین پرچمی است که بر تارک فرهنگ هرملتی استوار نشسته است و نماد هویّت هر تباری است که به گوهری بودن اصالت  خود باور داشته باشد . مادام که زبانی حیات دارد خداوندگارانش نیز زنده اند و آنگاه که زبانی از از تکلّم باز ماند باید برای آن هویّت و صاحب آن نیز الحمدی خواند و به قول خانم سیلویا تانزد وارنر، شاعر و داستان نویس  انگلیسی ملتی که ققنوس خود را آتش میزند خود را می سوزاند. و این قنقنوس چیزی نیست مگر  فرهنگ و هویّت که بارزترین جلوه ی آن زبان است .نادیدن هویت یعنی نابودی خود. تلاش برای یافتن هویت جدید ، با کلاس شدن ، رها شدن از چنگال  وا ژه هایی چون دهاتی و پشت کوهی و لر و ترک و هزار زهر مار دیگر باعث شده اند که ما نیز ققنوسمان را آتش بزنیم و خود نیز بسوزیم. چه قدر درد آور است که انسان خود را دیگری جا بزند ، خود را فرزند پدر و تبارش ببیند اما نشان ندهد  و با هم زبا نانش هم به زبان خود سخن نگوید تا آبرویش حفظ شود! البته مسلم است آنجا که موقعیّت اقتضا می کند  و برای احترام به دیگران و انتقال پیام لازم است به زبان دیگری غیر از زبان مادر ی سخن گفته شود باید به زبان معیار سخن گفته شود ولی  روی سخن ما با کسانی است که حتی از بر زبان آوردن واژه ای لری به وسیله ی فرزندانشان عرق شرم بر چهره شان می نشیند. نباید برای یافتن هویت جدید و انتقال به فرهنگ هایی که تناسبی با ما ندارند کهن ترین و استوار ترین ریشه ها را بگسلیم. کارکرد مهم زبان انتقال پیام و ایجاد حس همدلی است و زبانی می تواند این کار کرد را به خوبی ایفا کند که از همان آغاز با عشق آموخته شود و همزمان با کودک  متولد شود و و به جهان سلام گوید . زبانی که با کودک ،دو قلوی همگن باشد یعنی زبان مادری و زبان مادری ما( نه گویش و نه لهجه ) زبان لری است .پرچم ما و هوییت هر آنکس که شناسه ی او لر است چیزی جز زبان او که جلوه گاه فرهنگ و هنر و اندیشه  اوست نیست ما به نام این زبان زنده ایم  و بی آن    بی ریشه ایم  و می دانیم که در فرهنگ ما لرها بی ریشه بودن چه کنایه ی زننده ای است. پس نباید به بهانه های واهی به آن دامن بزنیم بلکه بکوشیم تا از گسستن تار های نازک شده ی زبانمان جلو گیری کنیم. همه می دانیم که حرمت امام زاده به متولّی آن است .زبان ما اگر جایگاه خود را از دست داده است از دست که نالیم که از ماست که بر ماست .ما بر شاخه نشسته ایم بن آن را میبریم و طبیعتاً نتیجه فرو افتادن خودمان است . آموختن زبان شیرین فارسی یا حتّی زبانهای غیر فارسی علاوه بر این که عیب نیست بسیار هم زیبا است و باعث پیشرفت  فرد خواهد شد و آرزوی بنده است که زبان های بیشتری را بدانم اما برای رسیدن به این پیشرفت ها نیازی به نابودی زبان مادری نیست بلکه برعکس این زبانها کمک زیادی در رسیدن به هدف  می نمایند بسیاری از واژگان متون کهن ادبی هنوز در زبان لری زنده اند و یقینا اگر یک استاد ادبیات به این زبان آشنا باشد در تفهیم مطالب به دانشجویانش موفقتر است . زبان لری قابلیت آن را دارد که در دانشگاه های ما یک رشته را به نام زبان و ادبیات لری به خود اختصاص دهد تا اشعار و نوشته های  پراکنده ی این تبار را منسجم تر کند و به  جهان عرضه کند . زبان ما این قابلیت را دارد که جایگزین مناسبی برای بعضی واژگان بیگانه باشد و در این راه به فرهنگستان کمک کند. بسیار از بزرگان ادبیات این مملکت  از فرزندان تبار لر و لرستان بوده اند . ما زرینکوب ها ، شهیدی ها و امین پور ها داشته ایم و داریم  باید از این قابلیت ها و ظرفیت ها استفاده کرد ما طبق اصل پانزده قانون اساسی کشور می توانیم در کنار زبان شیرین فارسی  ادبیات، هنر و فرهنگ خود را جهت غنی تر آن تدریس کنیم . بییاید از مرگ زود هنگام زبانها جلو گیری کنیم تا روزی را نبینیم که لازم باشد زار زار بر مرگ آن بگرییم البته اگر تعلق خاطری به آن داشته باشیم.

بیاد میاورم  بخشی ازشعر زیبای عبید رجب آن شاعر تاجیکی را  در مورد زبان فارسی که زبان حال همه ی آنهاست که زبان خود را دوست دارند و مرگ آن را باور ندارند:

گوید عدوی من  هر دم به روی من

کاین شیوه ی دری تو چون دود می رود

نابود میشود

باور نمی کنم

باور نمی کنم

باور نمی کنم

لفظی که اعتقاد من است و مرا وجود

لفظی که پیش هر سخنم آورد سجود

چون خاک کشورم

چون ذوق کودکی

چون بیت رودکی

چون ذره های نور بصر می پرستمش

چون شعله های نرم سحر می پرستمش

من زنده و زدیده ی من

چون دود می رود؟

نابود میشود؟

باور نمی کنم

سرسان مشو عدو

کاین عشق پاک در دل دل پرور جهان

ماند همی جوان

تا هست عالمی

تا هست آدمی

به امید اینکه زبان  شیرین فارسی و لری و تمام زبان های ایرانی که زاده ی مادر ایرانند  هماره جوان بمانند تا آنگاه که عالمی و آدمی باشد.

جنوب و جنوب غربي ايران در سه محدوده ي خوزستان، فارس و بوشهر درميان ادبيات داستاني ايران جلوه ي خاصي دارد؛ اين خطه نويسندگان بزرگي چون صادق چوبك، سيمين دانشور، رسول پرويزي، ابراهيم گلستان، احمد محمود، امين فقيري، ناصر تقوايي، ناصر مؤذن، شهريار مندني پور، منيرو رواني پور، محمد رضا صفدري و بسياري ديگر را در دامان خود پرورده است.

اين خطه از سرزمين ايران با وجود اسكان اقوام مختلفي چون اعراب، لرها و تركان قشقايي از يك طرف، و ارتباط با خارجيان به دليل موقعيت خاص جغرافيايي آن از طرف ديگر سبب شده است كه از يك نوع فرهنگ مختلط و آميخته برخوردار گردد. از جمله استعمار انگليس درهنگامه ي جنگ جهاني ، تاثير فراواني بويژه از لحاظ ساختار زباني برگويش اين ناحيه برجاي گذاشته است. نويسندگان جنوبي با بهره گيري از اين فرهنگ هاي متنوع و طبيعت متفاوت داستانهايي خلق كرده اند كه هم از لحاظ تعدد كار و هم از لحاظ كيفيت پربارتر از خطه هاي ديگر ايران است. حسن عابديني، مهمترين دستاورد ادبيات اقليمي را حاصل تلاش نويسندگان جنوب مي داندكه داستانهايي با زمينه وفرهنگ و طبيعت متنوع جنوب نوشته اند و ماجرا پردازي را با مسايل اجتماعي در آميخته اند.

اقليم جنوب ايران با تنوع فرهنگي و طبيعت خاص آن داراي زمينه هاي جالبي براي فضا سازي در داستان است؛ شط و دريا، نفت و صنعت، نخلستان و گرما از زمينه هاي بومي جنوب است كه اغلب نويسندگان آن ديار آنها را دست مايه ي آثار خويش قرار  داده اند و بدين وسيله نوعي تشخص سبكي به آثار خويش داده اند.

جنوب با فضاي متنوع خود، نه تنها در داستانهاي نويسندگان بوميش توصيف شده  است؛ بلكه نويسندگان مناطق ديگر نيز مجذوب توصيف فضاي اين ناحيه براي پرداخت داستانهاي خود شده اند؛ از اين گروه مي توان به اسماعيل فصيح در «شراب خام»،  محمود دولت آبادي در «باشبيرو»، غلامحسين ساعدي در مجموعه ي «ترس و لرز»   و حسين دولت آبادي در رمان «كبودان» اشاره كرد كه به توصيف فضاي جنوب ايران پرداخته اند. ساعدي، خود به بنادر جنوب سفر كرد و «ترس و لرز» و «اهل هوا» حاصل  اين سفرها مي باشد.

سپانلو نوشته است: « محيط جنوب غربي ايران به خصوص بخش صنعتي آن،  كه تضادهاي جهاني معاصر را يك جا كنار هم دارد، بهترين آزمايشگاهي بوده است  براي آزمودن سبك نويسندگان رئاليست آمريكايي ميان دو جنگ، دريك فرم بومي ايراني. اقليمي سوزان و وحشي كه درآن شبح صنعتي عظيم چشم انداز را مسدود كرده است، مجموعه ي متلّوني ازبدوي ترين طبايع تا تربيت شده ترين واكنشهاي شهرنشيني،… اين ها همه، به برخي از بهترين قصه نويسان معاصر ما فرصت داده تا مكتب قصه نويسي خوزستان را پديد آورند؛…. تركيب دل پذير مرارت و وحشت و پاك باختگي، ….  مي توان گفت كه جغرافيا سبك آفريده است.»

گرماي طاقت سوز جنوب، كشمكش با تلاطم دريا، مواجهه با استعمار، جهل بسيار و فقر شديد داستان هاي جنوبي را گرفتار نوعي خشونت كرده است؛عابديني اين موضوع را بدين گونه بيان مي كند كه : «‌خشونت طبيعت و رودرويي مستقيم با استعمار داستان جنوبي را صاحب خشونتي مي كند كه در داستانهاي شمال ديده نمي شود به همين دليل بهترين داستانهاي جنوبي از صناعت خشن و موجز نويسندگاني چون همينگوي بهره  گرفته اند.»

در آثار نويسندگان اين خطه، فقر، محروميت و بي پناهي انسانهاي تحقير شده  و زخمي، نمود فراواني دارد و كارگران غربت زده، روستائيان آواره و درمانده در داستانهاي جنوبي جايگاهي مشخص دارند. توجه به رنگ وبوي محلي در نوشته ي زير ازنسيم خاكسار كاملاً نمايان است:

«اتاقم هميشه بوي چوپ خيس،‌بوي شط، بوي فلس خرچنگ، بوي پوست ماهي صبور، بوي گل، بوي ريشه نخل ، بوي چيزايي رومي داد كه تا به حال حس نكرده بودم.»

در ادبيات اقليمي جنوب به طور كلي شاهد دو گرايش هستيم. 1- ادبيات روستايي  2- ادبيات كارگري، كه درصفحات آتي به آنها اشاره خواهيم كرد.

1-ادبيات روستايي جنوب

گرايش به روستا نويسي بيشتر در نوشته هاي داستان نويسان خطه ي فارس به چشم    مي خورد. برجسته ترين نماينده ي اين گروه امين فقيري است كه تاكنون نيز به ادبيات روستايي وفا دار مانده است. مجموعه داستان «دهكده ي پرملال»  كه اولين و زيباترين اثر او نيز مي باشد يكسره به مسايل روستا مي پردازد، در آثار ديگرش نيز فضاي روستا و روستانشينان بر ديگر جنبه ها غلبه دارد. او نه به قصد جمع آوري فلكلور و پژوهش در فرهنگ عامه بلكه براي نماياندن درد و رنج، فقر وجهل و مظلوميت روستائيان، از روستا نوشت.

برادر او ابوالقاسم فقيري نيز داستانهايي با مايه هايي روستايي نوشت كه از آن ميان    مي توان از «اجاق كور»، « باخودم در راه »، «باروني» نام برد.

صادق همايوني نيز از نويسندگان خطه ي فارس است كه درداستانهاي«بيگانه اي در ده» (1349) و «هرگز غروب مكن» (1347) و «خلق روزگار» (1370) به زندگي محرومان روستايي پرداخته است. زمينه هاي اصلي كار همايوني، پژوهش درفرهنگ عامه و فلكلور است و اين آشنايي او با فرهنگ عامه، داستانهايش را تحت تاثير گذاشته است.

محمد بهمن بيگي نيز در آثار خود؛ همچون «بخاراي من، ايل من»(1368)و«اگر قره قاج نبود» و «به اجاقت قسم» گزارش گونه هايي دلچسب با نثري شاعرانه و شيوا از عشايران  و روستانشينان فارس نوشته است.

در آثار نويسندگان بختياري؛ مانند بهرام حيدري و منوچهر شفياني نيز  ايل نشينان شخصيت هاي اصلي هستند.در آثار ديگر نويسندگان جنوب؛ مانند احمد محمود و برخي ديگر به صورت جسته، گريخته، به شرح فضاي روستاها پرداخته شده است.

2-ادبيات كارگري جنوب

پرداختن به زندگي كارگران غربت زده و باربران اسكله و تشريح، فقر و محروميت آنهادر داستانهاي جنوبي نمود خاصي دارد؛ وجود تاسيسات نفتي، پالايشگاهها          وكارخانه ها، بسياري را از شهرها و روستاهاي اطراف فريفت و به سمت خود جذب       نمود، اما اين كارگران سرگردان، با بي مهري كارفرمايان خارجي و داخلي مواجه               مي شدند وسرانجام در غربتي جانكاه زندگي طاقت فرساي خود را در كافه ها و بارها سپري مي كردند. بيشترين نمود اين گرايش را در آثار نويسندگان مكتب داستان نويسي خوزستان مي بينيم. نويسندگاني چون احمد محمود، ناصر مؤذن، ناصر تقوايي، اغلب شخصيت هايشان را كارگران تشكيل مي دهند كه اغلب شان سرانجام به آوارگي   و بي خانماني و بي كاري تن مي دهند و با فروش خون خويش به زندگي ادامه مي دهند .

مجموعه ي «تابستان همان سال» اثر تقوايي يك سره به مسايل كارگري در جنوب اختصاص دارد؛ او از اولين نويسندگاني است كه بعد از چوبك فضاي ماتم زده  و غبارگرفته ي جنوب را توصيف مي كند.

نويسندگان ديگري نيز در فضاي بومي جنوب داستان نوشته اند كه بحث در مورد    آنها با توجه به محدوديت زماني در اين پژوهش ميسر نيست. در اين جا صرفاً به ذكر نام آنها و تعدادي از آثارشان بسنده مي كنيم تا علاقه مندان خود آنرا پي گيرند.

منوچهر شفياني متولد(1319)، بختياري است. او با پرداختن به زندگي  ايل نشينان بختياري و روستاهاي دورافتاده ي جنوب، مي توانست نام خود را به عنوان يكي از اقليمي نويسان چيره دست جنوب، ثبت كند اما روزگار به او مهلت نداد و در همان سالهاي اوج ادبيات اقليمي در سال (1466) جوان مرگ شد.شفياني داستان هايش را درمجله ي خوشه    به چاپ مي رساند؛ سالها پس از او داستانهايش در مجموعه اي به نام «معامله چي ها» (1355) به چاپ رسيد اما همه ي داستانهاي او نبود. در سال( 1356 ) مجموعه ي كامل داستانهاي او با نام «قرعه ي آخر» به چاپ رسيد. 

آنچه بيش از هر چيز توجه نويسنده را جلب كرده، زندگي كهنه و آكنده از تعصب و خرافات است: «زندگي بي اميد و بي درآمدي است كه نقطه ي اوجش، مهاجرت به دنبال كار تا آن سوي خليج فارس است. او دهكده هايي را توصيف مي كند كه در خم كوهساران جنوب، فراموش شده اند و هيچ چيز زيبا و شاعرانه ي ندارند»⁴²

بهرام حيدري نيز از سپاهيان دانشي است كه در داستانهاي خود بيشتر به زندگي ايل نشينان بختياري پرداخته است؛ داستانهاي او از فرهنگ عامه و فلكلور بختياري مايه گرفته اند. مجموعه داستانهاي «به خدا كه مي كشم هر كس كه كشتم» (1356)، «لالي» (1358) و «زنده پاها و مرده پاها» (1358) از آثار اوست كه در آنها به دنبال جستجوي فرهنگ  و گذشته ايل است.

اين نويسندگان، صرفاً به مسايل ملموس زندگي توجه كرده اند و همچون محمود و تقوايي به سراغ دقيقه ها و غرايب زندگي در اقليم جنوب نرفته اند؛ اين نويسندگان اغلب از خود پيگيري نيز نشان نداده اند و به عنوان اقليمي نويس هم مطرح نيستند.عابديني دراين باره مي گويد: « منطقه گراياني كه از جنوب برخاسته اند بيش از توجه به غرايب،  به كاوش درمسايل ملموس زندگي  پرداخته اند. علي مراد فدايي ينا، زندگي كارگران بندر و درگيريهاي آنان را با كارفرمايان خارجي توصيف مي كند، محمد ايوبي  داستانهايي درباره ي مهاجرت مردم جنوب براي كارونان به كشورهاي خليج فارس  نوشت؛ علي مدرس نراقي زندگي كارمندان بندرهاي پرت افتاده را به شيوه ي كافكايي تصوير كرد وعدنان غريفي متاثر از فاكنر، اضمحلال مظاهر بومي را درجنوب، از خلال نابودي نخلستان ها و سربرآوردن خانه هاي سيماني به نمايش گذاشت اما هيچ كدام از اين نويسندگان شكل ويژه ي خود را در ادبيات اقليمي نيافتند و تمام تلاش خود را  صرف آفريدن داستانهاي مدرنيستي كردند.»

عدنان غريفي: مجموعه داستان شنل پوش درمه (1355)

پرويز مسجدي: بازي هر روز (1354)، قصه بلند جزيره (1358) و روزهاي مقاومت درخرمشهر (1360)

علي مراد فدايي نيا: حكايت ها (1350)، برج هاي قديمي(1350)

اصغر عبدالهي: آفتاب در سياهي جنگ گم مي شود (1360)، سايباني از حصير(1369)، پشت آن مه(1364).

محمد رضا صفدري: سيانسبو (1368)، مجموعه تيله ي آبي و رمان من پير نيستم.

منيرو رواني پور: مجموعه ي كنيزو (1367) ، رمان اهل غرق(1368)، مجموعه سنگ هاي شيطان(1369)، رمان دل فولاد(1369)، مجموعه سرياسريا و كولي كنار آتش از آثار اوست.

قاضي ربيحاوي: مرداد پاي كوره هاي جنوب (1358)، نخل و باروت (1359)، حادثه     در كارگاه مركزي (1359)، وقتي كه دود جنگ در آسمان دهكده ديده شد (1359)، خاطرات يك سرباز(1360)، رمان گيسو(1372)، ازاين مكان مجموعه ي بهترين داستانهايش مي باشد.

 نسيم خاكسار: گياهك(1357)، نان وگل (1357)، روشنك كوچك (1359)، گامهاي پيمودن (1360)، ديروزي ها(1366)، قفس طوطي جهان خانم (1370).

نويسندگان اخير اغلب آثار خويش را در دهه ي پنجاه و پس از آن عرضه كردند. قابل ذكر است كه ادبيات اقليمي جنوب شكوفايي خود را در آثار كساني چون احمد محمود، امين فقيري، ناصر مؤذن و ناصر تقوايي بروز داد.

شخصيت هاي داستانهايي مورد بحث فقيري همگي مسلمان و شيعه هستند. بعضي از مسائل ديني را اصلا رعايت نمي كنند و بعضي را با تعصبي خاص به جا مي آورند؛ غيبت كردن از اين و آن، يكي از ويژگيها ي بارز و در عين حال منفي شخصيتهاي هاي فقيري است، اما در داستان حمام آرزو دارند قتل حضرت امير را روزه بگيرند؛ دوست دارند نماز بخوانند. نسبت به امام زاده ها احترام خاصي قائلند اما قسم دروغ براي بعضيشان به آب خوردن، مي ماند.

 در داستان عاشورا، شدت تعصبات ديني به حدي است كه ايفا كننده ي نقش شمر در مراسم تعزيه به ضرب تكه هاي سنگ، به دست زنان، از پا درمي آيد و جان مي بازد.

«شمر خنجرش را كشيد و علي اكبر از ترس زبانش بيرون آمده بود و دست و پا مي زد ترسيده بود؛ چنان صحنه طبيعي از آب در آمده بود كه هر كس كه سابقه ي قبلي با اين جريان نداشت فكر مي كرد واقعيت دارد . مخصوصا زنهاي عشاير كه از اين صحنه ها يا نديده يا كم ديده بودند و فرقي ميان راست يا باطل بودنش نمي گذاشتند براي آنها كسي كه بدي مي كرد شمر بود.چه از قرون و اعصار يادگار باشد و چه حي و حاضر، بدين جهت ناگهاني جنب و جوش عجيبي در آنها افتاد و تا مردم جنبيدند بابا حسين داشت زير ضربات مشت جان مي داد.» (دهكده پر ملال ص 126 )

نمونه عيني اينگونه تعصبات را آقاي بهمن بيگي، در كتاب «عرف و عادت در عشاير فارس» چنين آورده است:

«گاهي در تعصبات ديني چنان قوي هستند كه حدي براي آن متصور نيست. چند سال پيش در فيروز آباد، بساط تعزيه اي در عاشورا به پا كرده و عده اي از قشقايي ها نيز به    گفته ي خودشان به تماشا آمده بودند هنگامي كه كار تعزيه به آنجايي رسيد كه شمر شمشير خود را بر سر امام فرود مي آورد مرد لاغر بلند اندامي به نام سلطان حسين با چوب ششپري كه در دست داشت از ميان جمعيت بيرون آمده، با همه نيرويي كه در دست داشت بر سر شمر كوفت . شمر بيچاره ازاسب فرو افتاد و زير پاي شتري كه يكي از دختران خانواده ي امام بر فراز آن بودند، غلطيد از ميان همهمه و غوغا، صداي لرزان و مرتعش سلطان حسين به گوش مي رسيد كه مي گفت: آقاي من هزار سال پيش غريب و بي كس بود ولي حالا كه اين همه جمعيت دارد چرا در دست چنين ظالمي گرفتار و اسير باشد.»

در اين داستان از آيين عزاداري و تعزيه در روستاهاي فارس سخن به ميان آمده، كه زنها ابتدا ميدان را آب پاشي و تميز مي كنند؛ مردها علم ها را بالا مي آورند و شب مردم زودتر شام مي خورند؛ با هيزم وسط ميدان را روشن مي كنند و اگر كسي چراغ زنبوري داشته باشد همراه خود مي آورند؛ بچه ها در كوچه ها مي گذرند و نوحه مي خوانند و بدين وسيله مردم را به شركت در مراسم فرا مي خوانند.

 در ابتداي اين داستان به شعرهاي محلي اشاره شده كه به عنوان نوحه خوانده مي شود. جوهره ي اين شعرها صفا، سادگي و صداقت روستائيان است در دوستداري سيدالشهدا (ع).اشعار بدين گونه اند:

    حسين كه لشكرش نه بيد                   جنگ كردنش از سي چه بيد

برگردان: حسين (ع)، كه لشكري نداشت چرا به جنگ پرداخت؟

عزاداران:پس تو چني، پس ما چنيم: (همان ص120)

 برگردان: پس تو چه هستي، پس ما چه هستيم. (همه ي ما لشكر او هستيم)

اعتقاد شديد به سادات و اجداد آنها كه برگرفته ازمكتب شعيه است، در ميان روستائيان داستان حمام ديده مي شود.

علي گفت: «سيد جد تنديه، قربونش برم، آهش برو برگرد نداره.» (همان ص 78)

 «سيد، اولاد پيغمبر، مگه ميشه تو روش نگاه كرد، چه خواسته شكايتش هم بكنيم.» (همان ص 85)

اعتقاد به حضرت عباس در روستاها و ايلات فارس بسيار شديد و قسم به آن حضرت بالاترين سوگندي است كه مردم به آن باور دارند. فقيري در چند داستان از دست به دامن شدن شخصيتهايش به حضرت عباس (ع) اشاره كرده است:

 «يا خدا يا حضرت عباس حالا كه برميگردم، ننم زنده باشه.» (كوفيان ص 38)

در داستان مدرسه، هنگامي كه ديوار مدرسه به روي اخضر مي افتد، معلم بي اختيار مي گويد: « يا حضرت عباس يا امام رضاي غريب خودت نگرش دار.» (كوچه باغ هاي اضطراب ص 26)

بهمن بيگي، در مورد اعتقاد مردم روستاهاي فارس به حضرت عباس مي نويسد: «براي يك ايلياتي، حضرت عباس، خيلي بيش از مقدسان و بزرگان ديني ارزش دارد؛ بايد اصولاً اينان را «حضرت عباسي» نام نهاد. اين علاقه از رشادت و شجاعت غير قابل ترديد آنها سرچشمه مي گيرد و به هيچ عامل ديگري ربطي ندارد، زيرا ايلياتي ها شيفته شجاعتند و هر كس را از دوست و دشمن اگر شجاع باشد مي پرستند.»

شخصيت هاي فقيري، به امام زاده ها اعتقاد فراواني دارند؛ به آنها قسم  مي خورند  و از آنها استمداد مي طلبند. در چند داستان از شاه چراغ شيراز، سخن به ميان آمده؛   در داستان اي واويلا، كيسه كش حمام، از معلم مي خواهد وقتي به شيراز رفت ،به حرم شاهچراغ برود و دعا كند كه باران ببارد. در داستان ره آورد سالار كريم از معلم مي خواهد براي او كفني بگيرد و دور حرم شاهچراغ بگرداند. در داستان ليلك سياه رحيم به آسونه ي (آستانه ) سيد علاالدين حسين، از امام زاده هاي شيراز، قسم مي خورد. در داستانهاي فقيري به امام زاده ها ديگري؛ مانند سيد اجه ي غريب (سيد تاج الدين غريب) سيد مير محمد و امام زاده حسن نيز اشاره رفته است .

چنانكه در مثال هاي فو ق ديده مي شود شخصيت هاي فقيري همگي شعيه مذهب هستند و متاسفانه اين را هم بدانيم كه تنفر روستائيان و ايلياتي ها، نسبت به مذهب اهل سنت به مراتب بيشتر از تنفر آنها از اديان ديگر است. قسم به  «سَرعُمر» به حالت تمسخر بسيار رايج است كه در داستان دشتبان، به آن اشاره شده است. در اين داستان وقتي زن به مرد اعتراض مي كند كه بچه ندارد  و مرد جوابش را مي دهد؛ زن به حالت مسخره مي گويد: «سر عمر هم تو هم حرف زدي.» (همان ص 112)

بهمن بيگي در كتاب «عرف و عادت عشاير فارس» به اين نكته اشاره كرده است: «گويا افراد ايل قبل از آنكه مسلمان شوند، شيعه بوده اند و بدين لحاظ حس تنفر آنان از مذهب اهل سنت به مراتب بيش از اديان و مذاهب ديگر است.»

استاد سيدجعفر شهيدي به دیار باقی شتافت.اين مورخ و پژوهشگر پيشكسوت حدود ساعت 11 امروز يكشنبه بيست و سوم دي‌ماه پس از تحمل مدتي بيماري به ديدار حق شتافت.

دكتر سيدجعفر شهيدي با داشتن بیش از 15 كتاب ارزنده و تاليف حدود 120 مقاله از شاخص ترین تاریخ‌نگاران مذهبی معاصر ایران است.

او در سال 1297 در خانواده ای مذهبی در بروجرد به دنیا آمد و تحصیلات عمومی خود را همانجا و در کنار خانواده اش گذراند.


وي چند سالي را در عوالم طلبگي در قم سپري و محضر آيت‌الله بروجردي و بسياري از مراجع و بزرگان ديني را درك كرده بود. برخورد با شادروان محمد معين باب آشنائي و معرفي وي را به حضور استاد علامه، مرحوم دهخدا فراهم كرد و بعد از تشكيل سازمان لغت‌نامه دهخدا، معاونت سازمان رابه‌عهده گرفت. 

اخذ درجه دكتري با امتياز والا و استادي دانشكده ادبيات در فاصله سال‌هاي 1340 به بعد جزو مرحله دوم زندگاني استاد شهيدي بود. 

بعد از مرگ مرحوم معين، شهيدي مسئوليت اداره سازمان لغت نامه دهخدا را بر عهده گرفت. او در زمينه هاي ادب عرب و فارسي استادي بنام بود و درك محضر و مجالست با استاداني نظير بديع الزمان فروزانفر، دهخدا، جلال همائي و محمد معين اعتبار علمي و معنوي او را دو چندان كرد. 

تأليفات و مقالات علمي و ادبي اين استاد بزرگ فراوان است كه از جمله آنان مي‌شود به اين آثار اشاره كرد: زندگينامه ابوذر غفاري، انقلاب بزرگ، زندگي حضرت سجاد (ع)، زندگاني حضرت فاطمه (س)، زينب (س) شيرزن كربلا، محدوديت در اسلام، جنايتكاران چه مي‌انديشند، تصحيح و حاشيه بر كتاب دره نادره، ميرزا محمد خان استر آبادي كه از نثرهاي مصنوع متكلف است و تعليقات شهيدي بر آن و بررسي دقائق و مشكلات تنها با خامه قدرتمند وي توانست مقبوليت عامه پيدا كند. 

شهيدي تا پيش از بيماري‌اش در مقطع دكتري ادبيات فارسي چند ساعتي را به افاضه علمي مشغول بود و بقيه اوقات را در سازمان لغت‌نامه دهخدا به نظارت و مديريت سپري مي‌كرد. 

از جمله افتخارات این استاد فقید می توان به دريافت درجه استادي افتخاري از دانشگاه پكن در سال1373،رياست افتخاري انجمن بين المللي استادان زبان و ادبيات فارسي، انتخاب به عنوان استاد ممتاز از دانشگاه تهران و دريافت نشان درجه يك علمي از رياست محترم جمهوري اسلامي ايران در تاريخ در سال 1374 اشاره کرد.

وی همچنین در سال ۱۳۸۵ خورشیدی به خاطر نگارش کتاب تاریخ تحلیلی اسلام برندهٔ جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی شد.

ترجمه‌ي شیوای نهج‌البلاغه،از جمله ماندگارترین آثار سيدجعفر شهيدي است.

آفتاب

متن كامل پيام تسليت رييس موسسه‌ي بين المللي گفت‌وگوي فرهنگ‌ها و تمدنها به مناسبت درگذشت دكتر شهيدي به اين شرح است:

"بسم الله الرحمن الرحيم
وقتي ستاره اي درخشان که آسمان جان مشتاقان فضيلت و دانائي را روشن مي کند، فرو مي ميرد تاريکي را بيشتر مي‌شود احساس کرد.

اندوه غيبت آفتاب پربرکت وجود استاد مؤمن، بافرهنگ و دانشمند و فضيلت پرور حضرت آقاي دکتر سيد جعفر شهيدي افزون تر از آن است که به وصف درآيد.

من اين ضايعه دردناک را به همه زنان و مردان بافضيلت واصحاب علم و فرهنگ و هنر و به خصوص خانواده معزز و با کمال او تسليت عرض مي کنم ،اميدوارم خداوند منان روان بلند او را با حضرت سيد الشهدا که در ايام عزاداري او به سر مي بريم و استاد نيز عاشقانه بر آستان او سر ارادت فرود مي‌آورد محشور فرمايد و به بازماندگان مکرم، به خصوص فرزندان فاضل او صبر و اجر و سلامت عنايت کند.

سيد محمد خاتمي

86/10/23

تابناک

به نام خدا

   بناست از شعر ابراهیم بگویم ، از مجموعه ی بردگپ . از شعر های بی پرده اش .خدایی برای مجموعه شعرش عنوان برد گپ (سنگ بزرگ ) را بر گزیده است .  این  عنوان در یک نگاه  سطحی شاید چندان زیبا ننماید زیرا برای شعر که لطیف و روان است  عنوان« سنگ»که نماد انجماد و سختی است شاید به جا نباشد. اما باید بگویم این جا و در شعر خدایی فضا متفاوت است. باید گفت از طرفی در اشعار ابراهیم خدایی از لطافت ها و ظرافت های شعر رمانتیکی چیزی دیده نمی شود  از طرف دیگر عناصری چون برد گپ و بلوط توتم تبار لر است  و او حق دارد این نام را برگزیند.

همیشه برد گپی و نشو که

هر جا برده گپی با لرسونه

یا

هرکجا برد گپی جای لرونه

هر کجا لربچه ای شیرین زوونه

       در جای جای اشعار لری« برد گپ» استوار نشسته است و شاعران بزرگ این تبار در پناه آن مویه می کنند اما این بار ابراهیم خدایی با تمام درد های شاعرانه اش  به آن تکیه کرده است تا سنگینی درد عشق به وطن  و تبارش او را از پای درنیاورد.

 در شعر خدایی سیل غم جاری است به گونه ای که حتی خواننده را هم با خود میبرد. فضای شعرش همه جا ابری و سیاه است.

اور سی ساهه ونه خوم هام و زیر ساش

غصه ها وه ری وه ریم بیمه و همساش

        شعرش همچون شاعر دردمند است. همه ی هم و غم شاعر ، مام میهن است . لرستان است با همه ی و سعت انسانی و جغرافیاییش فراتر از یک استان . اصلا خدایی برایی همین جداییها مینالد.

سرزمین او پاره پاره و تکه تکه شده است. بسان نعش عزیزی.

سرزمینم کت کت لش عزیزه

     عناصر شعر خدایی همه بر گرفته از طبیعتند . از واژگان سنگین و عناصر مدرن در شعر او خبری نیست .شعرش ساده و بی پیرایه است  چون بر گرفته از صفای طبیعت است . البته این عناصر طبیعی نیز دردمند اما استوارند. نگاه خدایی به طبیعت یک نگاه رمانتیکی نیست چون از سر تفریح به طبیعت نمی نگرد . طبیعت لرستان برای او روح دارد و هم درد اویند شاید به همین علت است که صنعت جانبخشی به طبیعت و انسان انگاری در شعر او زیاد دیده می شود.

   اشعار خدایی از منظر سبک و ساختار نیز قابل توجه اند. بعضی در قالب های کهن شعر چون غزل و مثنوی و دوبیتی سروده شده است و بعضی به شکل تصنیف های حماسی جدید تر هستند. در بعضی موارد به نظر می رسد از نظر عروضی در وزن بعضی اشعار حالت سکته و مکث رخ می دهد که شاید به دلیل خوانش نادرست من باشد که به طور کامل به گویش لری لرستانی آشنا نیستم.

شعر «کرزا ما و افتاو » بسیار ریتمیک و آهنگین  و برایم  لذت بخش بود

کجا رهد سرزمینت

دلت

دنیات

دینت

دنا

زرده

گرینت

کرزا ما و افتاو

کجا رهد دوش پسینت

    نمی دانم آقای خدایی شعر رستاخیز مسجد سلیمان را خوانده باشد یا نه ، اما من به محض خواندن ای شعر خدایی، شعر رستاخیز مسجد سلیمان از داراب افسر بختیاری در ذهنم تداعی شد با همین ریتم و آهنگ:

کجا رهد کناری؟

کجا رهد مناری؟

کجا رهد ممه خونم؟

په کی برده بهونم؟

      درون مایه ی شعر خدایی وطن است و افتخارات قومی  و بااین زمینه های برجسته ی قومی که در شعر او دیده  میشود شعر او را جز ادبیات حماسی قرار می دهد اگر چه بعضی از ویژگی های دیگر حماسه را به معنای اصطلاحی آن ندارد. خدایی البته می تواند و باید در زمینه های دیگر هم بگوید و نباید و رسالت او هم این نیست که فقط بنالد . او می تواند در شعرش امید بدهد و  از موضوعات دیگر نیز بگوید هرچند درد در وجود همه ی ما ریشه دوانده است و مختص خدایی هم نیست.

   در پایان از خانم نیکو بخت  برای برگردان زیبای این اشعار  به زبان فارسی تشکر می کنم و البته یک ایراد جزئی را نیز بر این ترجمه وارد می دانم و آن اینکه در برگردان ها در بعضی موارد از معادل های فارسی واژه ها استفاده نشده وشعر ها مفهومی معنا شده اند  و این کار شاید برای کسی که می خواهد معادل لری واژه ی فارسی را بداند چندان مفید نباشد.

با آرزوی موفقییت برای دوست عزیزم جناب خدایی

زبان داستان هاي محمود از منظر استفاده از واژگان ، تركيبات و اصطلاحات بومي داراي تنوع است. خوزستان داراي چند گويش متفاوت است  كه از آن ميان گويش لري و زبان عربي رواج بيشتري دارند. تركيبات واصطلاحات فرنگي و انگليسي نيز به واسطه استعمار انگليس در بين ساكنان اين خطه شنيده مي شود؛ استفاده از اين زبان آميخته خاص محمود تنها نيست؛ بلكه در آثار داستاني ديگر نويسندگان جنوب نيز ديده مي شود. در اين جا به بررسي واژگان لری داستانهاي محمود مي پردازيم.

چنانکه می دانیم احمد محمود اصالتاً دزفولي است و شهر دزفول از شهرهاي لرنشين استان خوزستان مي باشد كه بيشتر آنها از  لرهاي بختياري مي باشند. دكتر امان الهي بهاروند، در كتاب «قوم لر» مي نويسد: « شهرستان دزفول يكي از مراكز،‌عمده ي بختياري نشين مي باشد و بختياري ها به ويژه در دهستانهاي ميان كوه، سردشت،ليوس وشهي سكونت دارند. فزون بر اين بختياري ها در دهات دهستان مركزي نيز پراكنده اند. »، بعلاوه اينكه محمود مدتها در روستاهاي استان لرستان بعنوان مامور دولت در كار ايجاد شركت تعاوني هاي روستايي انجام وظيفه كرده  است؛ بنابراين محمود با داشتن گنجينه اي از واژگان لري در مواردي ضروري از آنها استفاده كرده است، بويژه وقتي از كارگران و شخصيت هاي روستايي سخن مي گويد، از آوردن اينگونه لغات هيچ ابايي ندارد.درعين حال بايد اذعان كرد كه محمود به اندازه ي امين فقيري و محمود دولت آبادي از واژگان بومي استفاده نكرده است.

در اينجا به واژگان گويش لري، كه محمود آنها را درضمن داستان هايش آورده اشاره مي كنيم.

قاصدم كموتري شو رفت و نه ئومه                 ندونم گرفتنش يا شاهين وش در ئومه

    كموتر  كبوتر، كه طبق فرايند واجي ابدال، اين تغيير شكل صورت گرفته است و «ب» به «م» بدل گشته است.

دكتر خانلري، براي اين نوع دگرگوني واكي واژه هاي فريباندن  فريماندن،                    نقب  نقم را مثال زده اند كه اولي را از كتاب تفسير قرآن پاك و دومي را از سمك عيار به عنوان نمونه آورده است.»

شو  شب، در بسياري از نقاط ديگر ايران نيز رايج است.

ئومه  آمد، از مصدر ئومين Ummeyan به معني آمدن.

ندونم  نمي دانم

وش  به او  «و» به جاي حرف اضافه به – «ش»نيزضميراست، معادل «بهش» در فارسي محاوره اي در جملاتي مانند بهش گفتم.

    در پسين خراب يارئومه به يادم    حرمت آفتونشين تو بده مرادم

پسين    عصر، در شهرهاي جنوبي ايران زياد شنيده مي شود.

ئومه  آمد، در بالا توضيح داده شده.

آفتو    آفتاب و آفتونشين غروب، زماني كه آفتاب مي نشيند(غروب  مي كند) در لهجه شيرازي نيز آفتو تلفظ مي شود.

بال  به معني سمت و سو بال راست  طرف راست (زايري زير باران ص 116)        در عربي نيز جناح وجناحين بويژه هنگامي كه با لشكر و سپاه همراه مي شود، معناي طرف و سمت و سو مي دهد.

       خرسك لري ( زايري زير باران ص 7)، نوعي قاليچه ساده، درماهنامه نامه ي نور ( ويژنامه ايل بختياري) آمده است. «زنان بختياري نوعي قاليچه  ساده مي بافند كه به آن « خرسك » مي گويند قاليچه اي نرم، زير اندازي براي خانواده،  باخرج كم، بي هچ دلواپسي يا صرف وقتي، حتي روي عرضه كردنش را هم به بازار ندارند.»

كوت  نيز تغيير يافته ي كود است كه با ابدال واك «د» به «ت» به اين شكل آمده است.

كرته    كرت 

لتك  ماهي كوچك در زادگاه نگارنده (ممسني) بصورت ليتك تلفظ                مي شود.

سي   براي، در اين جمله «هر كه سي خودش» هركه براي خودش

غربت   كولي

در این نوشتار به واژگانی پرداخته می شود که تا قرنها پیش  در زبان فارسی و متون کهن ادبی کار برد داشته اند اما امروز جز واژگان متروک زبان فارسی به شمار می روند. با این وجود  هنوز در زبان لری همچنان زنده هستند و بر زبان مردم جاری تا حقانیت و اصالت و گوهری بودن زبان لری بر همگان اثبات شود  و آن شب پره هایی که به زبان پر غش و حشو خود می نازند و زبان لری را به سخره می گیرند بدانند که:

شب پره گر وصل آفتاب نخواهد              رونق بازار آفتاب نکاهد

در زیر تعدادی ازاین واژگان آمده است:

آو: آب

کی تواند همچو ماغ چکاو         بزند غوطه در میانه ی آو(سنایی)

 ارس: اشک

ز آهم بود یک شراره درخش     ارس باشد ارس مرا مایه بخش (قریع الدهر)

ارس شد ارس من از جستجویت(لطفی)

شاعر به اغراق ارس (اشک) رابه رود ارس معروف پیوند زده است

اشکفت: غار

برون آمد ز دروازه شتابان       نهاده روی زی اشکفت دیوان

برم: تالاب ، استخر و حوض آب . در ممسنی جایی از رودخانه که عمق بیشتری را دارد گویند.

چون تن خود به برم پاک بشست        از مسامش تمام لو لو رست( شهید بلخی)

بل : بهل ، بگذار

بل تا خوریم باده که مستانیم        وز دست نیکوان می بستانیم (رودکی)

پند: به کسر اول نشستنگاه و مقعد

پند و نره ی حامدی آن کشته مفاجا      بر.....نجوم آژخ بر خایه طب فنج(سیف اسفرنگ)

پنه: پناه

گر این هردو در پادشه یافتی      در اقلیم و ملکش پنه یافتی(سعدی)

پل : گیسو

بر پله ی پیرزنان ره مزن      شرم بدار از پله ی پیرزن (مخزن الاسرار نظامی)

استاد وحید دستگردی پله ی اول را متاع کم همان پول و پله می دانند  و پله ی دوم را موی سر وپشم معنی کرده اند.

چال: آشیانه مرغ

سیه مست مرغی در آمد به چال            زرین بیضه بنهفت در زیر بال(قمی)

جام : پیله آب خوری، در لری به کاسه جوم می گویند

دل عاشق به پیغامی بسازد     خمار آلوده با جامی بسازد(بابا طاهر)

خاگینه : تخم مرغ نیمرو

ور بگویم صفت قیمه و خاگینه ی گرم     برود از دل هر مستمعی صبر و قرار(بسحاق اطعمه)

درای : زنگ و جرس

ز بس های و هوی جرنگ درای     به کردار طهمورثی کرنای ( فردوسی)

دوسانیدن: چسباندن

بدان صورت چه صنعت کرد لختی       بدوسانید بر شاخ درختی (خسرو شیرین نظامی)

کپ: دهن

از لجاج خویشتن بنشسته ای      اندرین پستی لپ و کپ بسته ای(مولوی)

گرده : کلیه

گفتم که عضو های رئیسه دل است ومغز        گفتا سپرز و گرده و زهره است و پس جگر (ناصر خسرو)

گند : بیضه و تخم

ملک الشعرای بهار معتقد است واژه ی گند آور به معنی دلیر از همین کلمه گرفته شده است

پذیره شدندش همه مهتران    بزرگان ایران و گند آوران( فردوسی)

میره: شوهر(البته در مثال زیر به معنی دوست زن است)

چون او برفت زن میره را بیاگاهانید و  و میعاد آمدن قرار داد.(کلیله و دمنه)

مزیدن : مکیدن ، چشیدن

همی چرم پوشد به جای حریر    مزد گوشت هنگام پستان شیر (فردوسی)

مایه : ماده ، مخالف نر

کزین خایه گر مایه بیرون کنی        زپشت پدر خایه بیرون کنی(فردوسی)

ویر: یاد ، حافظه

بپرسید نامش زفرخ هجیر           بگفتا که نامش ندارم به ویر (شاه نامه)

مثالی ز امثال قران تورا              نمودم برآن بنگر ای تیز ویر ( ناصر خسرو)

یادآوری:وازگانی از این دست بسیارند که باید کوشش کنیم آنها را گردآوری کنیم بنده شمار زیادی را گرد کرده ام  که آنها در اولین فرصت در اختیار دوستان قرار خواهم داد.

نمونه ها را اغلب از فرهنگ دهخدا ذکر کرد ه ام .روح آن بزرگ شاد که این کار سترگش کمک شایانی به ما کرد.

داشتم پیوندهاتون رو کلیک می کردم که یه دفعه با خودم گفتم آیا ممکنه بین این کلیک و کلیک لری(انگشت) ارتباطی وجود داشته باشه؟ آخه اینجا هم ما با انگشتامون کلیک می کنیم! click در انگلیسی به معنای:تیک،صدای سم اسب،صدای مختصر است.

در لغت نامه دهخدا درباره ی این کلمه چنین آمده است:

کلیک: انگشت کوچک ،انگشت کهین ،کلیچک،کلیکک،کلک، انگشت خردک

این واژه در لری ممسنی به صورت کلیچ کاربرد دارد و در واژه نامه ی لری نشریه لور به صورت کلیک آمده است.

هفته پیش وقتی سریال ناری گل پخش شد از گونه ی زبانی بهره گرفته درآن متاثر شدم زیرا یا به فارسی معیار سخن می گفتند یا به لهجه ها و گویش های بندری و بوشهری . اگر چه گویش های جنوبی و بوشهری ودشستانی نزدیک به لری هستند اما تفاوت های فاحشی نیز با گویش بویر احمدی دارند. همان وقت مطلبی در این زمینه نوشتم .اما ایرادات این سریال تنها مشکل زبان و عنصر گفتار نبود. ایرادات دیگری نیز درآن به وضوح به چشم می آیدکه به چند مورد اشاره می کنم.

1- چهره پردازی بعضی از شخصیت ها دارای اشکال است. مدل موی آقا برزو در میان جماعت لر بویر احمد اصلا طرفداری ندارد و حتی بسیار ناپسند است همچنین مدل موی آقا ظهراب.

2- طراحی لباس مردان نیز به دقت صورت نگرفته است.یکی روی پیرهن معمولی  شال میبندد .یکی شلوار کردی را پاتابه میبندد و لباس مدو که به عربی بیشتر می خورد تا به لری.

3- یک ایراد که در فضای فیزیکی و صحنه های سریال دیده میشود، وجود تنها یک سیه چادر در هر مکان است معمولا در ایلات و عشایر چندین چادر در کنار همدیگر بر پا میشود حداقل برای مسایل امنیتی آنهم در میان ایلیاتی ها که معمولا جنگ و جدال های قومی و طایفه ای زیاد اتفاق می افتد. البته در جایی ازفیلم سیه چادر ناری گل در کنار سیه چادر مادر شوهرش است که باز هم این اتفاق بعد از مرگ شوهر ناری  رخ می دهد و گرنه سیه چادر او هم  به تنهایی و دور از چادرهای دیگران بر پابود.

4- روا بط عاشقانه ی دختر و پسر ایل آنهم در بویر احمد با آنچه در فیلم دیده میشود کاملا منافات دارد.

در میان ایلات بویر احمد آن هم در گذشته که فضای سریال باید مربوط به آن زمان باشد  پسر به راحتی نمی تواند نامزدش را ببیند و دختر هم سعی می کند خود را از چشم نامزد دور نگهدارد در این سریال گلابتون تلاش دارد زودتر ظهراب را به چنگ آورد و جالب این است وقتی که ناری فرار کرده و همه به دنبال او رفته اند ، تنها گلابتون در سیه چادرمانده  سعی می کند برای ظهراب دلبری کند اما این ظهراب است که از شرم عقب عقب میرود.  در مورد دیگری نیز پسر دیگری  که او هم خواهان گلابتون است هر روز راه را برو میبندد و دی بلال برایش می خواند و هیچکس هم ککش نمی گزد!!!

ادبيات اقليمي

نويسندگان و منتقدان حوزه ي ادبيات داستاني در تعريف نوعي از ادبيات كه خصوصيات ناحيه اي خاص را در خود بگنجاند، كمتر اصطلاح ادبيات اقليمي را به كار برده اند، اين نوع از ادبيات را بيشتر ادبيات بومي، ناحيه اي و محلي خوانده اند.

بنظر مي رسد اولين كسي كه اين اصطلاح را بدين صورت در بحث هاي مربوط به داستان نويسي در آثار خود آورد، حسن عابديني است كه فصولي را نيزدر اثر معروف خود؛ يعني «صد سال داستان نويسي» بدان اختصاص داده است.ادبيات اقليمي مورد نظر حسن عابديني اغلب مربوط به ادبيات روستايي است و نويسندگان و منتقدان ديگر نيز  اغلب هر كجا از ادبيات اقليمي بحث كرده اند منظورشان ادبيات روستايي است ويالااقل درصد بيشتري از اين نوع ادبيات را داستانهاي روستايي به خود اختصاص داده اند.

در زمينه ارتباط ادبيات اقليمي و روستايي و صحت و سقم اين اصطلاحات به نسبت تعريف آنها در صفحات آينده بحث خواهيم نمود، اما در تعريف داستان محلي  و ناحيه اي آمده است: كه «چنانچه در داستان، توصيف ناحيه اي خاص جزئي از كيفيت ذاتي و ضروري آن اثر بشود و بر وابستگي آن ناحيه با اعمال داستاني تاكيد بشود  آنرا داستان محلي و ناحيه اي مي خوانند.»¹

آقاي دكتر عبداللهيان درباره ي ادبيات اقليمي چنين مي نويسد: «ادبيات روستا يا داستانهاي اقليمي بر داستانهايي اطلاق مي شود كه درباره ي محيط و فضاهاي غير  شهري جامعه اي ايران نوشته شده اند و نويسنده جامعه ي محدود روستا را براي بيان  داستان خود انتخاب مي كند.»² چنانكه از اين تعريف برمي آيد، ادبيات اقليمي مورد نظر نويسنده با ادبيات روستايي يكي است كه البته به دلايلي كه بعداً برخواهيم شمرد، دليل چنين تعريفي از ادبيات اقليمي را مي توان متوجه شد. عبدالعلي دستغيب ]منتقد[ نيز در تعريف ادبيات اقليمي ضمن بيان اين مطلب كه«ادبيات بومي (اقليمي)  هم داراي معنايي وسيع و هم داراي معنايي محدود است، مي نويسد: «ادبيات اقليمي (بومي) در معناي خاص ادبياتي است كه در منطقه اي خاص بوجود آماده باشد و داراي اين شرايط باشد. الف: وحدت اوضاع جغرافيايي ب:مشابهت وضع زراعي، معيشتي ـ ج: وحدت گويش محلي و وجود گفتگوها واصطلاح و ترانه هاي  محلي مشترك… ـ د: مشابهت آيين ها و مراسم و جشن ها و اعياد و … ـ و: طرز گذراندن ايام فراغت … ـ ز: وحدت زبان، تاريخ، مذهب ـح: خصايص جغرافياي انساني.»³

قابل ذكر است كه در اين شاخصه هايي كه آقاي دستغيب بر مي شمارد تاكيد          زيادي بر مناسبات زراعي و فرهنگ روستايي شده است و اكثر آثاري را كه مثال آورده است؛ مانند دهكده ي پرملال امين فقيري يا آثار محمود دولت آبادي، داستانهايي روستايي مي باشند. بدين صورت متوجه مي شويم كه آقاي دستغيب نيز برداشتي نزديك به نظر آقاي حسن عابديني و دكتر عبدالهيان از مقوله اي ادبيات اقليمي دارد.

محمد جعفري (قنواتي) در نقدي كه بر كتابچه ي ادبيات اقليمي-كه مجموعه ي كوچكي است از سه مقاله در مورد ادبيات اقليمي گليان- نوشته است ادبيات اقليمي را چنين تعريف مي كند: «ادبيات اقليمي در حقيقت مبيّن نوعي ادبيات است كه شاخصه هاي جغرافياي، فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي منطقه ي معيني را نشان مي دهد؛ به گونه اي كه اين شاخصه ها، وجوه مميزه ي اين منطقه با سايرمناطق باشد.»⁴ 

نكته ي اصلي در اين تعريف آن است كه در صورتي مي توان نام ادبيات اقليمي را  بر اين گونه آثار نهاد كه شاخصه هاي آن در اقليم ديگري يافت نشود وگرنه اطلاق  ادبيات بومي بر آن صحيح نيست؛ مثلاً شاخصه ي اقتصادي جنوب ايران صنعت نفت  است اما شاخصه ي اقتصادي شمال برنج كاري و چاي كاري است يا شاخصه ي  جغرافياي شمال جنگل است و دريا ولي شاخصه ي جغرافيايي جنوب، نخلستان است  و دريا.

 دراين نوع از ادبيات رنگ محلي با پرداختن به فلكلور، آداب و رسوم، اعتقادات، باورها و ويژگي هاي طبيعي خاص هر ناحيه مايه ميگيرد و با برجستگي ناشي از غرابت خود، موجب دلچسبي و گيرايي داستان مي شود.

چنانكه در ابتداي اين مبحث نيز ذكر شد اصطلاح ادبيات يا داستان اقليمي كمتر كاربرد داشته است و بحث نسبتاً جديدي نيز مي باشد بيشتر، اين گونه داستانها را داستانهاي محلي، ناحيه اي و اصطلاحاتي از اين دست مي ناميده اند .

پي نوشت ها

1- داد، سيما: فرهنگ اصطلاحات ادبي، سوم، تهران، مرواريد 1378، ص 199.

2- عبداللهيان، حميد: كارنامه ي نثر معاصر، اول، تهران، پايا، 1379، ص 123.

3- گروه نويسندگان: ادبيات اقليمي، اول، تهران، دفتر مطالعات ادبيات داستاني، 1380، صص 9-7.

4- جعفري (قنواتي)، محمد: «ادبيات اقليمي» كتاب ماه، پيشين ص 140

 این مطالب برگرفته از پایان نامه ی کارشناسی ارشد این جانب می باشد

    «ناری گل» عنوان سریالی است که آن را محمدعلی سلیمان تاش در مرکز سیمای کهگیلویه و بویراحمد جلوی دوربین برده است. این سریال حال و هوایی نسبتا بومی دارد و در آن به آداب و رسوم ایلیاتی ها در داستانی پرافت وخیز پرداخته می شود. فیلمنامه این سریال را یعقوب یادعلی نوشته و سعید عدالتخواه و همایون رضا عطاردی تهیه کنندگی آن را به عهده دارند. «ناری گل» مشخصا براساس رسم قدیمی خون بس شکل گرفته ا ست. ناری دختر جوان ایلیاتی است که بنا به این رسم ، عروس خانواده ای در قبیله دیگر شده ، پس از مرگ همسرش تصمیم به بازگشت به زادگاه خود می گیرد؛ اما واقعیت این است که رسم و رسوم قبیله او را مجبور به ازدواج با برادرشوهرش می کند. موضوعی که ناری گل آن را برنمی تابد و سعی می کند در برابر آن مقاومت کند. ناری گل از خانه می گریزد و خانواده داماد را در موقعیت تازه ای قرار می دهد. در ناری گل بازیگرانی چون حسین خانی بیک ، نسرین نکیسا ، زهرا سعیدی ، سعید نوراللهی ، امیر سلیم خانی ، مجید اسماعیلی ، داوود زادق آبادی و علی محمدی در نقشهای مختلف ظاهر شده اند. این سریال شنبه شب ها از شبکه یک سیما پخش می شود.

 امشب داشتم سومین قسمت این سریال را تماشا میکردم اما باز هم نسبت به زبان بومی کم لطفی شده بود دیگر طاقتم نماند و گفتم چیزی بنویسم.

       در این سریال اگر چه سعی شده رنگ محلی به فضای فیلم و داستان جلوه ای دیگر ببخشد اما  در    بهر ه گیری از زبان بومی و گزینش واژه ها و زبانزدها  لری متاسفانه به بیراهه رفته است . این اشتباه شاید از آن جهت باشد که فیلمنامه نویس این اثر یعنی جناب آقای یعقوب یادعلی  بومی استان نیستند و با زیر و بم های زبان محلی این دیار آشنایی کاملی ندارند و شاید هم از آن جهت باشد که عوامل تولید  میل داشته اند که مخاطبان فارسی زبان  هم از دیدن این سریال حظ وافر ببرند اما  باز هم قابل پذیرش نیست که یکی از مهمترین عناصر شخصیت پردازی  یعنی گونه ی گفتاری و زبان بازیگران نادیده گرفته شود. در این سریال در بسیاری موارد زبان به سمت  گویش معیار  یا همان لهجه ی تهرانی  میل می نماید و در جاهایی که به زبان بومی سخن گفته می شود باز اصالت زبان و نحوه ی تلفظ واژگان رعایت نمی شود.

من به عنوان یک لر زبان تا کنون ترکیب «این پسره» را درمیان همزبانانم نشنیده ام . نمونه های زیادی از این موارد در این سریال دیده می شود که به بعضی از آنها اشاره میکنم.

- ناری خیلی تنها ست

- غذا دهنت بذارم

- برم بهش برسم

- دماغ خودت بالا بکش

- آتیش روشن کن

- کی بهت یاد داده

- بزرگ شدی

- کشتی (با کسر کاف)

- اخماتو تو هم کردی

- چاره چیه

       در بعضی موارد شکل دستور زبان بومی رعایت نشده است در لری بویر احمدی و ممسنی و بختیاری به جای «می» استمراری ساز یا اخباری، «ای» کاربرد دارد  مثلا به جای «میام » از فعل «ایام» استفاده میشود. که در این سریال در اغلب موارد رعایت نشده است.

       همچنین نشانه ی جمع در این زبان «ل» یا «یل» است که باز رعایت نشده است مثلا در جایی از واژه ی «چیا»  به معنی چیزها  استفاده شده که اصلا در این دیار کاربردی ندارد

در جایی از سریال گفته می شود : بیدار نیشه به جای بیدار نمیشود. من نمی دانم این فعل «نیشه » را چطوری ساخته اند در حالی که چنین ساختی اصلا کاربرد ندارد

         در اغلب موارد در لری بویر احمد و ممسنی صامت «د»‌‌‌‌‌ بعد از مصوت به واج دیگری تبدیل میشود -  در فارسی باستان نیز چنین قاعده ی وجود دارد-  که با آوای آن در فارسی معیار متفاوت است  واجگاه «د» در فارسی معیار زبانی دندانی است یعنی از برخورد نوک زبان با دندان های بالا تولید میشود اما  واج گاه «د » بعد از  مصوت در لری به این شکل نیست بلکه زبان به پشت دندان نمی رسد و نوک آن بطرف بالا می رود. در این سریال ضمن عدم رعایت این مورد اتفاقا  عمدا سعی شده است «د» به صورت برجسته و معیار تلفظ شود.

در این داستان شاید تنها «مدو» شخصیت دیوانه ی داستان است که تقریبا لری سخن می گوید!!!

الف) موقعيت جغرافيايي و اقليمي ممسني:

اين شهرستان از شمال به شهرستان سپيدان و استان كهكيلويه و بويراحمد و از غرب به استانهاي كهكيلويه و بويراحمد و بوشهر و از جنوب به شهرستان  كازرون و استان بوشهر و از شرق به شهرستانهاي شيراز و سپيدان محدود است.

شهرستان ممسني داراي دو شهر به نام نورآباد و مصيري است وسعت شهرستان 8000 كيلومتر مربع و (5/5 درصد) كل مساحت استان را به خود اختصاص داده است.

داراي چهار بخش: بخش دشمن زياري شامل دهستانهاي دشمن‌زياري و مشايخ

بخش رستم شامل: دهستانهاي رستم1، رستم2، رستم3 و پشتكوه رستم.

بخش ماهورميلاتي شامل: دهستانهاي ماهور و ميشان

بخش مركزي شامل: دهستانهاي بكش1، بكش2، جاويد ماهوري، جوزاروفهليان. شهرستان ممسني داراي قريب به 600 روستا مي‌باشد.

 شهرستان ممسني از نظر اقليمي داراي 3 اقليم است.

1-اقليم گرم و خشك: اين اقليم محدوده‌اي از شهرستان را كه در مجاورت با شهرستان گچساران، گناوه و نواحي ساحلي را زير پوشش دارد.

2-اقليم معتدل و مرطوب: اين اقليم محدوده‌اي از شهرستان را كه در مجاورت شهرستان كازرون و استان كهكيلويه و بويراحمد واقع شده و دشتهاي حاصلخيز مصيري، نورآباد، فهليان، دهنو از جمله اين مناطق است.

3-اقليم سردسيري بخش دشمن‌زياري همجوار با شهرستان سپيدان

4-حداكثر ما در مردادماه 5/41 درجه سانتي‌گراد و حداقل دما در ديماه 5/4 درجه سانتي‌گراد بوده و ميانگين بارندگي شهرستان 550 ميليمتر ارسال مي‌باشد.

شهرستان ممسني كوهستاني بوده است كه جهت آنها همان جهت عمومي كوه‌هاي زاگرس است كه از شرق به سوي غرب كشيده شده است و هر چه به طرف غرب و جنوب غربي ادامه دهيم از ارتفاعات كاسته و بر وسعت دره‌ها و اراضي كوه‌پايه‌اي افزوده مي‌شود.

مهمترين ارتفاعات شهرستان عبارتند از:

كوه رنج، كوه زرآور، كوه تاسك، مي‌باشد.

رودخانه و درياچه‌ها:

مهمترين رودخانه‌هاي شهرستان عبارتند از رودخانه فهليان، رودخانه كتي، رودخانه تنگ شيو، رودخانه سرآب سياه، و همچنين از تالابهاي برم‌شور در غرب بابامنير و هفت برم در بخش دشمن‌زياري مي‌توان نام برد.

 ب: پيشينه تاريخي شهرستان ممسني

 بنا به اسناد و كتب تاريخي و كاوشهاي باستانشناسي و نظريه‌هاي مردم شناسي سابقه تاريخي شهرستان ممسني به سه بخش منفك مي‌گردد.

الف) دوران قبل از تاريخ

وجود جنگلها و مراتع گسترده، منابع غني آب و خاك، دشت‌هاي حاصلخيز و كم‌شيب، تنوع آب و هوايي و گياهي و شكار فراوان همه و همه شرايط مساعد و مطلوبي بودند تا تمدنهاي اوليه پيش از تاريخ در اين اقليم پهناور شكل گرفته، رشد و نويافته و قرن‌ها دوام بياوند و آثار آن تا به امروز بر جاي ماند. ممسني در طول دوران بعنوان پل ارتباطي ميان حوزه‌هاي پارس، خوزستان، كهكيلويه، زاگرس، بوشهر، و خليج فارس قرار گرفته و مي‌توان با تحقيقات علمي و باستانشناسي كليه فرهنگ و تمدنهاي پيش از تاريخ استانهاي همجوار را نيز در آن جستجو كرد. آثار بجا مانده از دوران پيش از تاريخ در اين شهرستان مربوط به هزاره‌ي سوم تا هشتم قبل از ميلاد است كه در قالب تپه‌هاي باستاني نمودار است از جمله تپه نورآباد ثبت شده در فهرست آثار ملي مربوط به 4500 سال قبل از ميلاد، تل بختياري در فاصله سه كيلومتري نورآباد (هزاره پنجم قبل از ميلاد)، تل جوي نورآباد و تپه ديمه ميل مربوط به هزاره سوم و چهارم، تپه كوزه‌گران و دهها تپه و نقطه مربوط به آثار و ابنيه‌هاي قبل از تاريخ مورد توجه و علاقه كاوشگران و باستانشناسان خارجي و داخلي و معرف وجود اقوام و تمدن قبل از تاريخ در اين مرز و بوم است.

ب)دوران تاريخي

 اين شهرستان مربوط به اوايل هزاره سوم پيش از ميلاد مسيح مي‌باشد كه از جمله اين تمدنها نقش برجسته كورنگون مربوط به دوره عيلام در دو هزارو چهارصد سال پيش از ميلاد- گوردخمه سنگي فهليان مربوط به دوران ماد در هفتصد سال پيش از ميلاد - گوردخمه داودختر روستاي مراسخوان مربوط به ششصد و پنجاه سال پيش از ميلاد- كاخهاي هخامنشي روستاي سروان - تل كاخداداد گچگران مربوط به پانصدسال پيش از ميلاد- آتشگاه ميل اژدها مربوط به دوران اشكانيان در يكصد و بيست سال پيش از ميلاد- نقش برجسته سرآب بهرام- شهرتوج- شهر نوبندگان- شهرخوبذان (فهليان) و سد منصورآباد مربوط به دوران ساساني مي‌باشد.

پ) دوران اسلامي

آثار و ابنيه تاريخي اسلامي در اقصي نقاط ممسني موجودند از جمله آنها مي‌توان شهر خفرك و تشگه در شوسني و مصيري و شهر چهاربازارتل اسپيد را نام برد. بنا به گفتار و نوشتار مورخان قرون آغازين اسلامي و غيره سرزمين ممسني خواستگاه حكومتهاي ايلامي - انزاني-مادي- هخامنشي- اشكاني- و سلسله‌هاي اسلامي بوده و يكي از مراكز مهم فرمانروايان محلي ساتراپي پهناور به شمار مي‌رفته است. نام قديمي اين شهرستان در بدو تشكيل انزان يا انشان و انبوران و نوبندگان سپس شولستان و در اواخر سلسله صفوي به ممسني تغيير نام يافت.

ج: وضعیت فرهنگی و اجتماعی

  زبان:

گويش مردم ممسني لري مي‌باشد كه قرابت آن به دوران ساساني برمي‌گردد. و اهالي بخشهاي مركزي-دشمن زياري و رستم و قسمتي از بخش ماهور ميلاتي به اين زبان تكلم مي‌كنند.

زبان تركي: بخشي از ايلات و عشاير بخش ماهور ميلاتي با آن تكلم مي‌كنند كه تيره‌هايي از ايل بزرگ قشقايي در قالب دو طايفه كشكولي و دره شوري مي‌باشند.

زبان عربي:

ساكنين دو روستاي عرب خنيمه و خاكك در دهستان رستم 2 به زبان عربي تكلم مي‌كنند و همچنين به لهجه لري هم تسلط كامل دارند.

فرهنگ:

ممسني متشكل از چهار طايفه دشمن‌زياري، رستم، جاويد، بكش با فرهنگ طايفه‌اي و عشيره‌اي اعتقادات عميق مذهبي و ديني توام با آداب و رسوم و سنن نيك چند هزار ساله از ويژگي‌هاي اساسي اين فرهنگ است. روحيه غالب در اين شهرستان عبارتند از سلحشوري، مهمان‌نوازي، شجاعت و دليري توام با صفا و صميميت روستايي با عرف و عادتهاي جمعي و سنتي داراي يك حوزه علميه با 79 نفر طلبه كه از اين تعداد 30نفر پسر و 49 نفر دختر بوده و داراي سه مركز آموزش عالي (دانشگاه پيام نور- دانشگاه آزاد و آموزشكده فني) و يك كتابخانه عمومي و 135 مسجد و 3 حسينيه و داراي انجمن‌هاي فرهنگي و هنري من جمله انجمن شعر و ادب، نقاشي، خوشنويسي، نمايش و موسيقي مي‌باشد.

آداب و رسوم:

مردم شهرستان ممسني همچون ساير مناطق از ديرباز سنن فرهنگي خويش را از گذشتگان به ارث برده و اين سنن و آداب و رسوم از بدو تاكنون در شهرستان ممسني رايج و مردمان اين شهرستان به آن پاي بند و در اجراي آن راغب و خصايصي از جمله مهمان‌نوازي- شجاعت- صله‌ارحام- از خودگذشتگي- صداقت در گفتار و كردار- دين‌باوري-تعصبات ناموسي-تعصبات مذهبي- تعصبات قومي و طايفه‌اي و رسومات و جشن‌هاي شادمانه (عروسي و عزاداري) و غيره از مختصات بارز فرهنگ اين شهرستان مي‌باشد.

قوميت:

ممسني از چهار طايفه بزرگ لر شامل بكش- جاويد- دشمن‌زياري و رستم كه حدود 80% ساكن و 20% كوچ رو مي‌باشد. دو طايفه بزرگ كشكولي و دره شولي از ايل قشقايي كه 80% كوچ رو و بقيه در بخش ماهور ميلاتي سكونت قشلاقي دارند.

آثار تاريخي:

اثرهاي تاريخي شهرستان ممسني به سه بخش منفك مي‌شود.

1-آثار پيش از تاريخ   2-دوران تاريخي    3-دوران اسلامي

آثار پيش از تاريخ شهرستان ممسني مرتبط با هزاره هفتم تا هشتم پيش از ميلاد مسيح مي‌باشد و آثار تاريخي آن از دو هزار و چهارصد سال پيش از ميلاد مسيح و آثار اسلامي آن از سال 18 هجري تاكنون در خاك و زير خاك مدفون و پا برجا مي‌باشند. مهمترين آثار تاريخي شهرستان ممسني نقش برجسته كورنگون عيلامي واقع در بخش رستم است كه قدمت تاريخي آن يك هزاره پيش از آمدن آرياها به فلات ايران كشانده مي‌شود و اين نقش طبق كاوشهاي علمي مربوط به 2400 سال پيش از ميلاد برآورده گرديده است. دومين اثر مربوط به داودختر يا (دي و دوور ) است كه تاريخ آن مربوط به 650 سال پيش از ميلاد مسيح مي‌باشد. بر خلاف مقابر هخامنشي در تخت جمشيد و نقش رستم كه همه از يك طبقه ساخته شده‌اند مقبره داودختر از دو طبقه عالي ساخته و پرداخته شده است كه بسياري از محققان اروپايي درباره‌ي او نظرياتي ابراز نموده‌اند.

سومين اثر كاخ هخامنشي سروان و تل كاخداداد گچگران مي‌باشد كه قدمت تاريخي آنها مربوط به 500 سال پيش از ميلاد مسيح برآورد گرديده است. چهارمين اثر تاريخي آتشكده ميل اژدهاي اشكاني مي‌باشد كه در 120 سال پيش از ميلاد مسيح ساخته شده است. پنجمين اثربناهاي تاريخي اسلامي مي‌باشد كه از قرون آغازين اسلام اين بناها ساخته و پرداخته گرديده‌اند بطوريكه اين ابنيه‌هاي تاريخي در جاي جاي ممسني به وفور قابل رويت و پا برجا هستند.

-ويژگي تاريخي:

سرزمين ممسني از نقاط تاريخي و باستاني، مهد تمدن ايران و بخشي ازانشان يا انزان پايتخت كورش كبير آوردگاه تمدنها و اقوام مختلف در طول تاريخ بوده است. آثار و دست نوشته‌هاي بجا مانده از هزاره سوم تا هشتم قبل از ميلاد حاكي است كه ممسني از مناطقي است كه اولين جرقه تمدن ايراني زده شد و مشاهير و عالمان و بزرگان ممسني حافظ و امانتدار اين مواريث ارزشمند بود.

از جمله تمدنها و آثار تاريخي به جا مانده، نقش كورنگون مربوط به دوره ايلام، گوردخمه سنگي فهليان مربوط به دوره مادها، قبل از ميلاد حاكي است كه ممسني از مناطقي است كه اولين جرقه تمدن ايراني زده شد و مشاهير و عالمان و بزرگان ممسني حافظ و امانتدار اين مواريث ارزشمند بود.

از جمله تمدنها و آثار تاريخي به جا مانده، نقش كورنگون مربوط به دوره ايلام، گوردخمه سنگي فهليان مربوط به دوره مادها، گوردخمه داودختر، ته ستونهاي هخامنشي روستاي سروان، آتشكده ميل اژدها مربوط به دوره اشكانيان، نقش برجسته بهرام گور، شهر توج، شهر نوبندگان و شهر خوبدان مربوط به دوره ساساني مي‌توان نام برد.

شاخص فرهنگي :

سلحشوري، شجاعت، پايمردي، ايثارگري، مهمان‌نوازي و صداقت از جمله ويژگي‌هاي بارز و شاخص اين شهرستان نسبت به ساير مناطق كشور است. و مردم قوم لر و ايل ممسني مشهور به اين ويژگي‌ها هستند.

جوانان و نخبگان اين شهرستان در دانشگاه‌هاي سراسر كشور از تعداد و استعداد موقيعت منحصر بفردي دارند. كسب رتبه‌هاي 1 و2 رقمي كنكور، خيل عظيم دانشجويان، قضاوت و فرهنگيان بحدي است كه اين شهرستان به دانشجويانش در مراكز علمي و آكادميك مشهور و معروف است. رقابت شديد تحصيل بين دانش‌آموزان و اولياء آنان، ارزش والاي علم و تحصيل در فرهنگ عمومي شهرستان، مدارس موفق و معلمان و مدرسان پركار از جمله ويژگي‌هاي مبرز اين شهرستان است.

وضعيت شهرستان ممسنی از نظر تقسيمات كشوري:

-تعداد شهر: شهرستان ممسني داراي دو شهر نورآباد و مصيري مي‌باشد.

-تعداد بخشها: داراي 4 بخش مركزي، رستم، دشمن زياري و ماهور ميلاني مي‌باشد.

-تعداد دهستانها: شهرستان داراي 13 دهستان به شرح: رستم1، رستم2، رستم3، پشتكوه رستم، ميشان، بكش1، بكش2، جاويد ماهوري، جوزاروفهليان، دشمن زياري و مشايخ مي‌باشد.

-تعداد آباديها: شهرستان ممسني داراي قريب به 600 روستا مي‌باشد.

-وسعت: وسعت تقريبي شهرستان 8000 كيلومتر مربع و (5/5 درصد) كل مساحت استان را به خود اختصاص داده است.

-جمعيت: براساس سرشماري نفوس و مسكن سال 1375 سازمان برنامه و بودجه استان فارس:

   تعداد مراكز آموزش عالي موجود در شهرستان:

در سطح شهرستان 3 مركز آموزش عالي وجود دارد.

-دانشگاه پيام نور با تعداد 2218 نفر دانشجو.

-دانشگاه آزاد اسلامي با تعداد 1250 نفر دانشجو.

-آموزشكده فني با تعداد 200 نفر دانشجو.

-شهرستان فاقد دانشكده علوم‌پزشكي است.

-شهرستان داراي دو حوزه‌ي علميه برادران و خواهران با 79 طلبه فعاليت دارند.

-تعداد كتابخانه هاي عمومي: شهرستان داراي دو كتابخانه يكي كتابخانه شهيد مطهري و ديگري كتابخانه معلم مي‌باشد.

    امكانات تربيت بدني :

-استاديوم ورزشي شهيد لشكري نورآباد شامل: سالن واليبال و بسكتبال، سالن پينگ‌پنگ، كشتي و زمين چمن.

-استاديوم ورزشي بخش رستم شهر مصيري: شامل سالن واليبال و بسكتبال.

-سالن ورزشي روستاي حسني دشمن‌زياري

-سالن ورزشي روستاي بابامنير ماهور ميلاتي

-تعداد 27 مورد زمين خاكي فوتبال در سطح روستاهاي شهرستان ممسني.

   وضعيت شهرستان از نظر كشاورزي:

-ميزان كل اراضي زير كشت: ميزان كل اراضي زير كشت اعم از ديم و آبي 93292 هكتار مي‌باشد.

-ميزان اراضي تحت اشتغال باغات: ميزان اراضي تحت اشتغال باغات جمعاً 19540 هكتار مي‌باشد.

-ميزان اراضي زير كشت زراعي: ميزان اراضي زير كشت زراعي 93292 هكتار مي‌باشد.

-ميزان كل محصولات زراعي و باغي: سالانه 100 هزار تن گندم، 40هزارتن برنج، 150 هزارتن محصولات زراعي و صيفي، 80هزار تن انگور و بيش از 4 هزار تن مركبات و زيتون.

-ميزان محصولات توليد باغي: 80هزار تن انگور و بيش از 4 هزار تن مركبات و زيتون.

-محصولات عمده باغي: انگور، پرتقال، ليموترش، انار، ليموشيرين و زيتون.

-ميزان محصولات زراعي: 150 هزار تن محصولات زراعي و صيفي.

-تعداد چاه‌هاي كشاورزي: 2245 حلقه

-تعداد چاه‌هاي عميق و نيمه عميق برق‌دار: 862 حلقه

-تعداد چاه‌هاي نيمه عميق دستي: 1599 حلقه

-تعداد قنوات: 16 حلقه

-تعداد چشمه‌ها: 58 حلقه

   وضعيت شهرستان از نظر صنعت:

-تعداد واحدهاي صنعتي فعال: 18 مورد شامل: تعاوني 119 بسته‌بندي داروهاي گياهي، تعاوني 416 برنجكوبي، فرآورده‌هاي لبني رادك، تعاوني 403 صنايع فلزي، تعاوني گچ‌ خشايار، تعاوني 226 قطعات بتوني، تعاوني 385 نور آجر، مواد شوينده ملايم، تعاوني 412 صنايع چوبي، مجتمع توليد، تبديلي پاس، كشتارگاه صنعتي طيور ممسني، ماكاروني زمرد، تعاوني خود اشتغالي توليد پوشاك، تعاوني توليد پوشاك 120 ممسني، توليد پوشاك مهديه، ريسندگي پشتم شجاعيان، توليد تشك و لحاف، توليد ادوات كشاورزي.

-تعداد شاغلين در صنعت: جمعاً تعداد 226 نفر شاغل مي‌باشد.

-تعداد واحدهاي صنعتي غيرفعال 7 مورد شامل: تانكرسازي ماهور ميلاتي، نايلن و نايلكس اتحاد، تعاوني ميشان رنگ، تعاوني 396 چاپ فلكس، تعاوني 32 گلساريخمك، قند كله و حبه سامان، توليد پوشاك طنين.

    وضعيت شهرستان از نظر خدمات زيربنايي:

الف: راه‌ها:

شهرستان بيش از 1200 كيلومتر راه‌فرعي روستايي موجود كه از اين تعداد تنها 300 كيلومتر آسفالته و 320 كيلومتر راه شوسه و 580 كيلومتر خاكي مي‌باشد بطوريكه تقريباً بيش از 200 روستا فاقد راه مناسب مي‌باشد.

 ب: گاز:

-تعداد كل انشعابات گاز: شهرستان داراي 11806 شركت مي‌باشد.

-تعداد علمكهاي منصوبه: تعداد علمك‌هاي نصب شده 10686 مورد مي‌باشد.

-طول شبكه‌هاي گاز رساني، طول شبكه هاي گاز رساني 223 كيلومتر مي‌باشد.

-تعداد روستاهاي برخوردار از گاز: روستاهاي فهليان و تعداد 28 روستا از خومه‌زار تا باباميدان در دست اجراي گازرساني مي‌باشد.

-تعداد شهرهاي برخوردار از گاز: شهرهاي نورآباد و مصيري

 ج: ارتباطات:

-تعداد مراكز تلفن شهري: شهرستان داراي 32 مركز تلفن شهري است.

-تعداد مراكز تلفن روستايي: شهرستان داراي 66 مركز دفتر روستايي است.

-تعداد شماره‌ تلفن‌هاي ثابت منصوبه: شهرستان داراي 29540 تلفن ثابت منصوبه مي باشد.

-تعداد شماره تلفن‌هاي همراه: شهرستان داراي 4417 شماره تلفن همراه فعال مي‌باشد.

 د: آب و برق:

-تعداد مشتركين برق: تعداد مشتركين برق جمعاً 32659 مشترك مي‌باشد.

-تعداد مشتركين آب آشاميدني: جمع كل مشتركين آب آشاميدني اعم از روستايي و شهري 31650 انشعاب مي‌باشد.

-تعداد مشتركين آب آشاميدني شهري: شهرستان داراي 13650 مشترك آب آشاميدني است.

-تعداد مشتركين آب آشاميدني روستايي: شهرستان داراي 18000 انشعاب آب آشاميدني روستايي مي‌باشد.

-تعداد سدهاي موجود با ذكر نام: شهرستان فقط داراي يك سد به نام پارسيان كه فعلاً در دست مطالعه مي‌باشد.

 ه: امور بهداشتي و درماني:

-تعداد مراكز بهداشتي: شهرستان داراي 24 مركز بهداشتي است.

-تعداد خانه‌هاي بهداشت فعال: شهرستان داراي 100 خانه بهداشت فعال مي‌باشد.

-تعداد تخت‌هاي بيمارستاني: بيمارستان ولي‌عصر تنها بيمارستان شهرستان مي‌باشد كه داراي 96 تخته مصوب مي‌باشد كه در حال حاضر 136 تخت فعال دارد.

  و: جاذبه‌هاي گردشگري و ميراث فرهنگي:

شهرستان ممسني از نقاط تاريخي و باستاني فراواني از جمله نقش گورنگون مربوط به دوره ايلام، گوردخمه سنگي فهليان مربوط به دوره مادها، گوردخمه داودختر، ته ستونهاي هخامنشي روستاي سروان، آتشكده ميل اژدها مربوط به دوره اشكانيان، نقش برجسته بهرام گور، شهر توج، شهر نوبندگان و شهر خوبذان مربوط به دوره ساساني مي‌توان نام برد.

-شهرستان ممسني داراي جاذبه‌هاي طبيعي و تفرجگاه‌هايي از جمله تنگ بوان، ميل اژدها، نقش سرآب بهرام، سرآب رود، پا قلعه، سرآب سياه، آبشار تنگ ساو آبشار سالاري و درياچه برم‌شور كه هر ساله پذيراي گردشگران فراواني مي‌باشد.

     آمار شهدا و جانبازان، آزادگان:

اين شهرستان داراي 650 شهيد، 1805 جانباز، 120 نفر آزاده مي‌باشد.

ويژگي‌هاي جمعيتي:

براساس سرشماري نفوس و مسكن سال 1375 سازمان برنامه و بودجه استان فارس.

2- آموزش عالي:

درسطح شهرستان 3 مركز آموزش عالي وجود دارد:

الف: دانشگاه پيام نور مركز ممسني

ب: دانشگاه آزاد اسلامي مركز ممسني

ج: آموزشكده فني

الف) دانشگاه پيام نور داراي 2218 نفر دانشجو در رشته‌هاي تحصيلي علوم انساني شامل: حسابداري، مديريت دولتي، زبان و ادبيات فارسي، علوم تربيتي، علوم اجتماعي، حقوق، جغرافيا.

علوم پايه شامل: رياضي، فيزيك و علوم كامپيوتر كه 1552 نفر بومي و 666 نفر بومي مي‌باشد و داراي تعداد 74 مدرس مي‌باشد.

تشكل‌هاي و انجمنهاي علمي و ادبي موجود در دانشگاه:

1-انجمن ادبي هفته‌نامه چشمه

2-بسيج دانشجويي فصلنامه انديشه سبز

3-انجمن علمي رشته‌هاي مديريت دولتي، حسابداري، علوم اجتماعي، حقوق، جغرافيا و ادبيات فارسي.

4-انجمن دانشجويي قشقايي، نشريه قره قاچ

5-كانون دانشجويي جوانان هلال‌احمر

6-انجمن موسيقي كه به فعاليت خود ادامه مي‌دهند.

لازم به ذكر است كه در اكثر اعتراضات و شكايات دانشجويان از نداشتن سالن جهت برنامه‌هاي ورزشي، سياسي، علمي و فرهنگي گلايه و شكايت داشته‌اند.

ب: دانشگاه آزاد اسلامي: داراي 1250 نفر دانشجو كه در رشته‌هاي كارشناسي حقوق، كارداني ناپيوسته كامپيوتر، كارداني پيوسته كامپيوتر، كارداني ناپيوسته آموزش ابتدايي، كارداني پيوسته حسابداري و كارداني ناپيوسته حسابداري و داراي 769 نفر دانشجوي بومي و 481 نفر دانشجوي غيربومي مي‌باشد. دانشجويان اين دانشگاه در زمينه‌هاي كانون انديشه سازان جوان، بسيج دانشجويي، كانون دانشجويي هلال احمر و يك نشريه تحت عنوان وفاق فعاليت دارند و اعضاء هئيت علمي دانشگاه حدود 11 نفر و 96 مدرس حق‌التدريسي مي‌باشد.

ج: آموزشكده فني:

داراي 200 نفر دانشجو و دو رشته تحصيلي مكانيك خودرو و برق صنعتي است و حدود 90% دانشجويان بومي شهرستان مي‌باشد. آموزشكده فاقد هئيت علمي و داراي تشكل بسيج دانشجويي مي‌باشد.

3-آموزش و پرورش:

4-مراكز مذهبي:

7-مراكز هنري و كتابخانه

 -تعداد كتابخانه‌هاي دولتي:

1-كتابخانه شهيد مطهري

2-كتابخانه معلم

 -تعداد مراكز هنري:

الف: موسسه فرهنگي و هنري شبنم كه در زمينه‌هاي فرهنگي و هنري فعاليت دارد.

ب: خانه فرهنگ كه در زمينه‌هاي خوشنويسي، نقاشي، تاتر و موسيقي فعاليت دارند.

ج: كتابخانه خصوصي در شهرستان وجود ندارد.

موقعيت فرهنگي:

تعداد 5000 نفر دانشجو و 33 هزار نفر محصل در مقاطع مختلف به تحصيل مشغولند.

 9-تعداد نشريات شهرستان با عناوين و نوع فعاليت و گرايش

الف) ماهنامه آواي نور كه صاحب امتياز آن دكتر سيد ابراهيم اميني

ب: دو هفته نامه سرو به صاحب امتيازي دكتر علي احمدي

 4-مشاهير و شخصيتهاي علمي، فرهنگي، ورزشي، و سرداران شهرستان با عنوان سابقه آنها:

1-مرحوم سيد مير محمود شولستاني (عالم)

2-مرحوم اميرشرف‌الدين علي بن حجه‌الله حسني حسيني طباطبائي شولستاني (مجتهد)

3-مرحوم علامه آقا سيد ابوطالب شولستاني

4-مرحوم آقاي سيد زين‌العابدين طباطبائي عالم، ممتاز شولستاني(شاعر)

5-مرحوم رفيع‌الدين شولستاني (خوشنويس و عالم)

6-مرحوم محمد بن حسن شولستاني (عالم)

7-مرحوم آيت‌الله آقا سيد محمد ابطحي حسيني فهلياني

8-مرحوم ابوعبدالله محمد بن يعقوب‌الغازي نوبند جاني دانشمندي از طايفه بكش

9-مرحوم ظهير فارسي ابوالمعالي عبدالسلام بن مسعود بن احمد فيلسوفي از طايفه دشمن‌زياري

10-مرحوم ابوالحسن فرزند عبدالواحد پسر محمد الجويجاني (جويجاني) از طايفه جاويد (دانشمند)

 ورزشي:

1-جانباز حاج موسي بهزادي مقام اول جهاني پرتاب نيزه در كشور انگلستان

2-سيد علي سجادي عضو تيم واليبال نوجوانان كشور

3-عادل فرزانه مقام اول مسابقات دو ميداني كشور در دو 800 و 1500متر

4-عبدالرضا جمشيدي مقام اول مسابقات تكواندو قهرماني دانشجويان كشور

5-بهروز احمدي مقام اول جهاني در كشور روسيه در رشته كاراته

6-عبدالله جمشيدي مقام سوم پرتاپ وزنه قهرماني كشور

7-اميد جمشيدي مقام اول پرتاب نيزه مسابقات قهرماني دانشجويان كشور

 فرهنگي، علمي:

1-عاصم محمدي كسب رتبه 32 در كنكور سراسري83-82 در گروه آزمايشي علوم انساني

2-رويا حسيني كسب رتبه 25 در رشته رياضي فيزيك در كنكور سراسري84

3-مريم حاجتي كسب ممتاز كشوري در مسابقات پرسش مهر

سرداران شهيد:

1-حاج موسي رضا زاده           5-عزيز انصاري

2-حاج باقر رشيدي          6-دلاور زارع

3-كربلايي عبدالنبي ميرزايي        7-علي منصوريان

4-علي ياركرائي

 سرداران زنده:

1-حاج جعفر اسدي

2-اميرحسين رشيدي

3-حاج امان‌الله حيدري

6-آمار شهداء ، مفقودين، آزادگان و جانبازان:

1-شهداء      650نفر

2-آزادگان        120نفر

3-جانبازان       1805 نفر

7-شوراها:

تعداد شوراهاي اسلامي شهرستان : 221 شورا با 660 نفر عضو

تعداد شوراهاي شهر: 2 شورا (شهر نورآباد (5نفر) مصيري(5نفر))

اعضا شوراي شهر: 10 نفر (1 نفر فوق‌ديپلم - 9 نفر ليسانس)

-4 نفر گرايش راست         -3 نفر گرايش چپ       3-نفر مستقل

تعداد شوراهاي 5 نفره روستايي: 9 شورا

تعداد شوراهاي 3 نفره: 210 شورا

مجموع كل اعضا شوراي شهر و روستا: 550 نفر

شوراي اسلامي روستايي: 188 نفر زير ديپلم-195نفر ديپلم- 56نفر فوق ديپلم-111 نفر ليسانس و بالاتر

از تعداد 550 نفر عضو: 233 نفر گرايش راست- 245 نفر گرايش چپ- 72 نفر مستقل

تمامی مطالب با کمی تغییردر ترتیب بخش ها از سایت پورتال استان فارس نقل شده اند

آدرس:http://www.fars.ir/portal/Show.aspx?Page=835   

با توجه به اینکه قرار است در این وبلاگ به صورت علمی  و بدون  هر گونه تعصب و تزید به فلکلر  و فرهنگ بومی  پرداخته شود لازم دیدم مطالبی از مبتکر جدی جنبش فلکلر گرایی در ایران یعنی آقای صادق هدایت نقل کنم . مرحوم هدایت  همچنین یک طرح کلی و نسبتا جامع  برای کاوش فلکلر مناطق دارد  که قبلا در مجله ی سخن به چاپ رسیده است  با توجه به عدم دسترسی بسیاری از علاقه مندان  به این مجله قدیمی  می کوشم تا  به زودی آن را در همین وبلاگ تقدیم دوستان کنم.

فلکلر یا فرهنگ توده

        نخستین بار آمبرواز مورتنAmbroise morton  در 1885 میلادی آثار باستان و ادبیات توده را  Foik-lor  نامید یعنی دانش عوام. در آلمان و هلند و کشور های اسکاندیناو لغت Volkskunde معادل آن را پذیرفتند اما در کشور های لاتینی زبان ابتدا مقاومت بیشتری نشان دادند و پس از کشمکش ها و وضع لغات دیگر، بالاخره به این نتیجه رسیدند که فلکلر جامع ترین لغتی است  که شامل تمام دانش عوام می شود و مشتقات این لغت را نیز وارد زبان خود کردند.

      به موجب تعریف سن تیو(Saintyves)   فلکلر به مطالعه ی زندگی  توده ی عوام در کشور های متمدن می پردازد زیرا در مقابل ادبیات توده فرهنگ رسمی  و استادانه  وجود دارد به این معنی که مواد فلکلر در نزد مللی یافت می شود که دارای دو پرورش باشند: یکی مربوط به طبقه ی تحصیل کرده ودیگری مربوط به طبقه ی عوام.مثلا در هند وچین فلکلر وجود دارد اما نزد قبایل وحشی استرالیا که نوشته و کتاب ندارند فلکلر یافت نمیشود زیرا که همه ی امور زندگی این قبایل مربوط به علم نژاد شناسی است.

     نژاد شناسی نه تنها وضع سیاسی و مذهبی و عادات و اخلاق  آنها را ضبط می کند بلکه مثل ها ترانه ها قصه ها و افسانه ها  آنها را نیز جمع آوری می نماید . فلکلر نزد قبایل بدوی وجود ندارد چنان که در ملتی که همه ی افراد آن دارای پرورش عالی معنوی بوده و از اعتقاد به اوهام و خرافات  برکنار باشند نیز یافت نخواهد شد ولی چنین ملتی تا کنون وجود ندارد ‍. بطور اجمال فلکلر آشنایی به پرورش معنوی اکثریت است

در مقابل پرورش مردمان تحصیل کرده در میان یک ملت متمدن .

     امروز فلکلر توسعه شگفت آوری به هم رسانیده ، ابتدا محققین فلکلر فقط ادبیات توده مانند : قصه ها ،

افسانه ها ، آواز ها ،ترانه ها ، مثلها، معماها، متلکها  و غیره را جستجو میکردند . کم کم تمام سنت هایی که افواها آموخته میشود و آنچه مردمان در زندگی خارج از دبستان فرا می گیرند جزو آن گردید . چندی بعد

جستجو کنندگان اعتقادات و اوهام ، پیشگویی راجع بوقت ،نجوم ، تاریخ طبیعی ، طب و آنچه که دانش توده نامیده می شد مانند گاهنامه ، سنگ شناسی ، گیاه شناسی  ، جانور شناسی و داروهایی را که عوام به کار می بردند  به این علم افزودند . سپس اعتقادات و رسومی که وابسته به هر یک از مراحل گوناگون زندگی مانند تولد ، بچگی ، جوانی ، زنا شویی ، پیری ، مراسم سوگواری ، جشنهای ملی و مذهبی و عاداتی که مربوط به زندگی عمومی میشود ، از جمله تمام پیشه ها و فنون توده ، جزو این علم به شمار آمد ، زیرا هر پیشه ای ترانه ها و اوهام و اعتقادات مربوط دارد . مثلا فلکلر شکار یا ماهی گیری جدا است و هر شغلی ممکن است نزد محقق این فن بایگانی علیحده داشته باشد . همچنین کتابهایی که از   دست  توده مردم بیرون  مانند بهرام و گلندام ، خاله سوسکه ، عاق والدین و غیره باید جمع آوری و مطابق تاریخ طبقه بندی شود .

       هنر و ادبیات توده به منزله ی مصالح اولیه ی بهترین شاهکار های بشر به شمار میآید به خصوص ادبیات و هنر های زیبا و فلسفه و ادیان مستقیما از این سرچشمه سیراب شده وهنوز هم می شود. این سرچشمه ی افکار توده  که نسل های پیاپی همه ی اندیشه های گرانبها و عواطف و نتایج فکر و ذوق و آزمایش خود را در آن ریخته اند، گنجینه ی زوال ناپذیری است که شالوده ی آثار معنوی و کاخ با شکوه و زیبایی های بشریت به شمار می آید.

    ترانه های عامیانه ،آوازها و افسانه ها نماینده ی روح هنری ملت می باشد و فقط از مردمان گمنام بی سواد به دست می آید اینها صدای درونی هر ملتی است و در ضمن سرچشمه ی الهامات بشر و مادر ادبیات  و هنرهای زیبا محسوب میشود. به همین مناسبت امروزه در کشور های متمدن اهمییت خاصی برای فلکلر قایل می باشند.شاید ایرانی تحصیل کرده به زندگی اجتماعی اروپاییان بیش از وطن خود آشنا باشد در این حال چگونه می تواند اظهار وطن پرستی بکند؟ وحال آنکه  از رموز زبان ،ترانه ها، قصه ها،اعتقادات  اندوه و شادی و به طور خلاصه از زندگی مادی و معنوی هم میهنان خود آگاه نیست و نمی تواند با آنها همدردی داشته باشد و یا درد های آنان را چاره بکند.

     کم کم در همه جا تارخ تمدن  جانشین تاریخ رسمی ،سیاسی و جنگی شده است و در هر دوره شمه ای از وضع علوم و هنر های زیبا و ادبیات  را می نگارند . اکنون موقع آن رسیده است که تاریخ شامل عادات و رسوم زندگی  توده به انضمام ترانه ها و اوهام و افسانه های هر دوره ای  باشد . باید تاثر ملت را در هر زمان تعیین کرد تا مقاومت توده  در مقابل کشمکش ها و شرکت او در بهبود وضع عمومی آشکار گردد به طور خلاصه باید گروه نیاکان گمنام هر ملتی با اندوه وشادی و بد بختی ها و سستی ها و کوششها  و فداکاری هایش جلوی او مجسم شود.     

این چکامه ی خیال انگیز و پر نکته یادگار سفر نوروزی سخنور گرانقدر معاصر دکتر غلامعلی رعدی آذرخشی  به صفحات زیبای نورآباد ممسنی و کازرون است  که تقدیم شما            می گردد. 

مرغ طوفان

تنها گریزم ، نا گزیرم کان پریخو                               تنها رود ، تنها دود ، تنها گریزد

آهوی من دارد اگر خوی پلنگی                                 رعنا پلنگ از چون خودی آیا گریزد؟

گو آتش شوقش سرا پایم بسوزد                                 کی شعله رقصنده از گرما گریزد

من زیبق لغزان نیم کز بی ثباتی                                 آواره در گرما و در سرما گریزد

                                         من مرغ طوفانم نیاندیشم ز طوفان

                                       موجم ،نه آن موجی که از دریا گریزد 

موجم ،چنان موجی که از اوج و حضیضش                خیزد گران کوهی و در ژرفا گریزد

از بوم شوم و کرکس دون چند خواهی                        کز خاک در خلوتگه عنقا گریزد

شهبازرا شاید که چون شهپر گشاید                           آنجا که زشتی ها ست نا پیدا گریزد

سیمرغ کو کز طعمه گاه لاشه خواران                         در اوج استقلال و استغنا گریزد

از ری چو بگریزم بشیرازم کشد دل                           آنجا که هر دلداده شیدا گریزد

آنجا که هر گل شعله ای از شوق باشد                          آنجا که هر پروانه بی پروا گریزد

چون پور عمران راه نور آباد پویم                      موسی به حق در طور و در سینا گریزد

مکر یهودا با مسیحا بی سبب نیست                         عیسی دمی باید که چون عیسی گریزد

موسی نیم عیسی نیم اما زنادان                          چون خضر هم عیسی و هم موسی گریزد

در کوه یابم باده آرام بخشی                                    زین باده کی فرخنده پی بودا گریزد

زرتشت هم آتشگهی بر کوه دارد                               تا در پناه آتش مزدا گریزد

در فهلیان غمهای خود بر کوه خوانم                         دردا که کوه از درد آن غمها گریزد

در کوهسار آسوده زان وحشت سرایم                       آهو به کوه از وحشت صحرا گریزد

چون در گریز از نابکاران پایدارم                        از صحبتم هر بی سر و بی پا گریزد

از سنگ در تنگ برین جوشد مگر خون                 کز باغ و داغش لاله حمرا گریزد

یا سرخ روی از تاب می افتان و خیزان                   هر لاله در نزهتگه خضرا گریزد

غارتگری ار تنگ دزد از غار شاپور                      چون مزدکی از هیبت کسرا گریزد

نوروز بر اذر نهد اسفند کز دیو                                وز چشم زخمش گلشن نوزا گریزد

زین خاک خرم شهد شیرینی رباید                           وز نیشکردر خوشه خرما گریزد

وان مرغک ناز آزما با جفت زیبا                            از سرو بن در شاخه افرا گریزد

اینجا هنر چون غنچه شاداب خندد                            اینجا سرشک از چشم خون پالا گریزد

چون تلخ کامی را هنر شیرین کند کام                        چون آذر برزین سوی بالا گریزد

وندر پی آن گرم رو، شبدیز شبر نگ                         با جان روشن از دل یلدا گریزد

وز تیشه فرهاد فریادی بر آید                                 کز نیش و نوشش صخره صما گریزد

صد گنج باد آورده را بخشد به خسرو                         وز کوه غم پرورده سیل آسا گریزد

مهر آورد بر تند خو پرویز بی مهر                            از بیستون در طارم اعلی گریزد

ور بر دلش بنشیند از شیرین غباری                           زی آسمان زین توده غبرا گریزد

چون گرد غیرت بر دل مجنون نشیند                          چون گرد باد از محمل لیلا گریزد

ور خار نخوت در خلد در پای وامق                          با عذر لنگ از محفل عذرا گریزد 

امروز اگر در خشکسال صلح و سازش                     مشک سره از عنبر سارا گریزد

فردا که خوی جنگجویان نرم گردد                             اسکندر آرد شرم و از دارا گریزد

دانا نجوید راز هستی گر بداند                                   کاین راز از جوینده دانا گریزد

ور نگذرد از زشتی زیبا نمایان                               از دیدن هر زشت و هر زیبا گریزد

داند که این اجرام را باشد شتابی                             چو نانکه دنیا گویی از دنیا گریزد

وندر دل هر جنبشی یابد سکونی                              ماناجهان از هر گریزی واگریزد    

در زیر وبالای جهان کابوس بیند                                هر خفته کز افسانه و لالا گریزد 

ای نو گل بیدار بخت آرزو ها                                   کز خنده ات خواب از سر خارا گریزد

بر سینه ی گرم از بر کوی بلورین                            گر جامه پوشی نرمی از دیبا گریزد

هنگامه ی شعر نو و شعر کهن چیست                       جان سخن زین بحث نکبت زا گریزد

عشق کهن یا عشق نو هر گز شنیدی                           کی از جهان مهر جهان آرا گریزد

عشقی که شور انگیز باشد دیر پاید                             مفتی ندارد شور و زین فتوا گریزد

زینگونه باشد کار شعر جاودانی                                 کز ماه و سال و شاید و اما گریزد

راز هنر در پرده ی راز روانها                                از چنگ صد ها بو علی سینا گریزد

                                    نا بودی فرهنگ ما نابودی ماست          

                                   بی جان توانایی زهفت اعضا گریزد

این سرزمین ماوای امید جهان است                          آواره باد آنکس کزین ماوا گریزد

روزی رسد کز فر این فرهنگ سرکش                     تیر ستم در ترکش جوزا گریزد

 وای ار جوان در پستی و سستی گراید                     وای ار هنر از همت والا گریزد

وای ار زعهد کودکی فرزند ایران                           با مهد خود در غرب و آمریکا گریزد

 وای ار فرشته  در پی اهریمن افتد                         وآنگه زجابلقا به جابلسا گریزد

                                                              فهلیان نوراباد ممسنی

                                              فروردین ۱۳۴۸

چه خش يار داشته بي عاقل فهميده      سر شو تيش بشيني تا دم سپيده

برگردان:چه زيبا و خوشايند است كه ياري عاقل و فهميده داشته باشي  و از ابتداي شب تا سپيده دم در كنار او بنشيني و سخن بگويي.

 شاعر عاشق مي خواهد هميشه با يار باشد و بي او نتواند به سر كند:

تو گلي م بلبلم دورت ايكنم پيت      ار يه روز نبينمت خم ايكشم سيت

برگردان: تو چون گلي و من مانند بلبلم كه عاشقانه گرد تو مي گردم. اگر يك روز تو را نبينم خودم را خواهم كشت.

اگر يار باشد خوراك هم نمي خواهد:

پل سرخ  كهنه سفيد چارقد لاكي        تو بيو تيم بنشين نيخم خوراكي

برگردان : با گيسوان قرمز و روسري سفيد و چارقد لاكي رنگ در كنارم بنشين ديگر به هيچ چيز حتي خوراك و غذا هم نياز ي ندارم .

از خود گذشتگی عاشق در اشعار لری بسیار نمایان است آنجا که می گوید:

چی بالن یه بال بزن بیو سر لونت        جون م  و عمر م بیا سر جونت

یاد آور شعر نظامی از زبان مجنون در عشق به لیلی است که:

از عمر من آنچه هست برجای                  بستان و به عمر لیلی افزای

یا آنجا که می گوید:

تیلم جای تیلت خم کور بگردم      قربون قد وبالات دورت بگردم

برگردان: چشمانم را به جای چشمهایت در حدقه ات می نشانم  و خودم با کوری زندگی مکنم.

دیدگان خود را نثار معشوق می کند و خود تاریک چشم ولی روشن دل به عشق خود ادامه می دهد.

اما مهمترین ویژگی شعر لری را می توان پیوند عشق و حماسه دانست همان مشخصه ی که وجود آن باعث زیبایی دو چندان داستان زال و رودابه در شاهنامه ی فردوسی است.

در شعر لری همیشه برنو بلند و پنج تیر پرون می نالند و اسب و مادیون می تازند.به این شعر دقت بفرمایید:

 تفنگ دردت به جونم            تفنگ بی تو نمونم 

  تفنگ تا تونه دارم غم ندارم ای برارم        رقیق روز روشن شو تارم

شاعر درد تفنگ را به جان می خرد و نمی خواهد بدون آن زنده باشد تفنگ برادر وفادر و رفیق شفیق شب های تار اوست.

در شعر لری عاشق همه چیز را فدای معشوق می کند به جز تفنگ و اینجاست که عشق مغلوب حماسه         می شود.

هر چی دارم قربونت غیر تفنگم       یه امشو مهمونتم سحر وجنگم

 چشم یار تفنگ است گیسوی او کمند است و تصنیف تیه کال برنو اوج این پیوند است. در اشعار لری هر جا سخن از یار است اسب و تفنگ هم به کار است.

چه خش اسب کهر دولول ته پر       بزنی کوک و تهی ری خدمت گل

برگردان: چه خوشایند است که با تفنگ دولول  و اسب کهر به شکار کبک و تیهو بپردازی و بعد بخدمت یار بروی.

وردارم پنج تیر پرون برم ومازه بزنم          کوک من بال سی یار تازه

برگردان: تفگ پنج تیرم را بردارم و بر فراز تپه ها بروم  و کبک در حال پرواز را برای محبوب  تازه وصال شکار کنم.

برای عاشق و حماسه ساز لر بسی خوشایند است اگر ابزاز جنگش را معشوقه به دستش دهد که از دید روانشناسی قابل توجه است.

گل بیا زنارمه شال و قطارم        مردن بند تشی ننگه وبارم

برگردان: مردن در بستر و کنار آتش بر ای من ننگ آور است ای یار تفنگ و قطار فشنگ من را برایم بیاور.

بیو من ایلمون با زین و اسبم      بده برنو طلام ای در ودسم

برگردان: ای دختر به ایل بیا واسب زین کرده ی مرا با خود بیاور و برنوی طلاییم را تو به دستم بده

نقش حماسه در فرهنگ لر تا جایی است که داماد لر برای رو نمایی عروس به او خنجر مرصع هدیه می دهد.

من دس آقا دوماد خنجر دونه نشون       دادشه دس عروس گو بگرش سی ری گشون

در دست داماد خنجری دانه نشان است آن را به عروس می دهد و می گوید این را برای رونمایی بپذیر.

همچنین نقش کل در اشعار حماسی لری  نیز از این منظر قابل توجه است. مرد از زن می خواهد در           هنگامه ی رزم کل بزند و این کل مارشی است که جنگجوی لر را به هیجان می آورد چنانکه از زبان خان بختیاری  شیر علی مردان خطاب به همسرش آمده که:

 بی عروس تو کل بزن تا م کنم جنگ                    شمشیرم و گل زنم سی ایل چار لنگ

یا جای دیگری در تصنیف کر بختیاری آمده که :

قطارانه پر بکن بنشین بر سنگ         سه تا کل با یک بزن گوتم بکن بنگ

برگردان :قطار تفنگت را از فشنگ پر کن  و در کنار یک سنگ پناه بگیر و با کل زدن برادرت را خبردار کن.

حماسه ساز لر عاشق کل است تا جایی که در هنگام مرگ این کل خوابش را آرام می سازد.

دودری بشکن بیو و سرمزارم       کل بزن سرو بخون واکن قطارم

برگردان: ای دختر روانه شو و برسر مزارم بیا  کل بزن  و سرود بخوان و شال و قطارم را باز کن

یل شعر لری کر بی دا است یعنی پسری که مادری ندارد تا در سوگ او بنالد  به همین سبب هم نگرانی ندارد و شجاعتش دو چندان می شود.

کر بی دا ایخوم برنو سر شون          نبینه دشمنون پشتش به میدون

 پسر بی مادر  و شجاعی می خواهم که تفنگ برنو بر شانه هایش حمایل باشد و دشمن نتواند عقب نشینی او را ببیند.

اشعار حماسی لری بسیار زیاد  و قابل توجه هستند البته خلاف حماسه های ملی که معمولا عنصر تخیل  و وجود قدرت های ماورایی  و شکل داستانی  مهمترین ویژگی آنهاست  اشعارحماسی لری  واقعیت دارند  و عنصر تخیل در آنها کمتر دیده می شود. در لرستان" ترانه دایه دایه وقت جنگ" ،" تفنگ دردت به جونم" در اشعار بختیاری ترانه ی "جنگ جنگه  ترک جنگ سی م ننگه" اشعار مربوط به دلاوری های شیر علی مردان خان بختیاری و دیگر دلاوران بختیاری مانند "صیدال" همچنین تصنیف "مر جنگ مر جنگه خدا دونه جنگ تفنگه" و در اشعار حماسی بویر احمد می توان به اشعار  مربوط به دلاوری های کی لهراسب  و میر غلام می توان اشاره کرد . سعی می کنم در آینده چند نمونه را جهت آشنایی عزیزان در این وبلاگ بیاورم.

دو بيتی يل لريم سی تو بويِ         هميشه ساييم می تو بويِ

نشونم دار سروی من خيالم          بلندی قدش چی ی تو بويِ

من از قبيله ی جاويد و از تبار لرم           بسان برنو خود از فشنگ غرور پرم

من از نژاد چويل و هم رنگ کلخنگم         بسان دار بلوط ستبر اگر چه خامش و گنگم  

به دانه دانه فشنگ مقدس برنويم           همان رفيق بلوطم اگر چه ظاهرا نويم

به جانماز خدا زاگرس  نماز  برم             بر آستان سبز پونه های آن گذرم

دلم دلم تنگ آن چشمه های جوشان است       بهشت و جنت و رضوان من تنگ بوان است 

سر بال خيالت ايايم  تا ومالت                   بپرسم م وحالت بوينم چشم كالت

چويل كوي دنايي تو همسايي خدايي          تو معناي وفايي من كردي بلالت

تيم اور بهاره وري تش دل ايباره                 دلم  د تاب نياره بيو خينم حلالت

نشينم كر بهونت كنم جون پاسبونت          وابم بند پرونت وري هيكل شلالت